Nếu có dịp du lịch vùng cao Tây Bắc, bạn hãy thử một lần thưởng thức mèn mén - một món ăn được chế biến từ những hạt ngô nếp vùng cao.
Đây là loại thức ăn đã nuôi sống người Mông vùng cao bao đời nay. Hiện tại thì mèn mén thành đặc sản vì người Mông nơi đây đã đủ thóc lúa để ăn. Chỉ còn người Mông khu vực Hà Giang vẫn sử dụng làm thực phẩm trong cuộc sống hàng ngày.
Đám cưới, đám ma, giỗ Tết hay có bất cứ công việc gì đều có sự xuất hiện của món mèn mén. Mỗi người một chiếc thìa, ngồi quây quần cùng bát mèn mén, tô canh, nồi thắng cố và chén rượu ngô vừa ăn, vừa uống, vừa chuyện trò.
Thực chất, mèn mén là món ăn được làm từ ngô tẻ (ngô vàng). Đây là món ăn truyền thống của đồng bào dân tộc Mông. Tuy là món ăn dân dã nhưng quy trình và công đoạn chế biến để thành món ăn ngon lại rất cầu kỳ.
Bước đầu tiên là chuẩn bị nguyên liệu. Nguyên liệu chính của món mén mén là ngô tẻ. Vì thế, khâu chuẩn bị nguyên liệu là một trong số những khâu quan trọng trong cách làm mèn mén. Ngô sau khi lấy ở nương về sẽ được phơi khô, tách hạt, loại bỏ những hạt mốc, thối. Giữ lại những hạt căng, mẩy để xay. Người Mông ở Tây Bắc thường xay thủ công bằng cối đá để làm mèn mén chứ không xay bằng máy công nghiệp. Khi xay bằng cối đá, người ta dễ điều chỉnh để kích thước hạt mèn mén không quá vụn cũng không quá to. Nếu hạt vụn như cám hay hạt quá to thì mèn mén mất đi độ ngon và hương vị đặc trưng.
Sau đó sơ chế nguyên liệu. Một trong những bước không thể thiếu trong cách làm mèn mén là sơ chế nguyên liệu. Khâu này làm không đúng thì mèn mén sẽ có mùi cám ngô hoặc không chín, khi ăn sẽ rất khó ăn.
Ngô sau khi được xay vỡ phải dùng sàng, nia để loại bỏ cám, mày ngô và giữ lại hạt vàng. Các hạt mèn mén còn lại sẽ dùng nước trộn đều để nước ngấm dần vào trước khi đồ. Đây là bước không thể thiếu trong cách làm mèn mén. Cách làm mèn mén ngon là phải biết cách chêm nước để ủ hạt mèn mén trong khoảng 5 phút trước khi đồ. Vì thế, để đảm bảo không bị quá tay bạn hãy cho từng ít một cho đến khi các hạt đều ướt và dính vào nhau.
Tiếp theo đó là tiến hành đồ mèn mén. Cách làm mèn mén ngon nhất là phải đồ 2 lần. Cũng giống như món xôi nếp nương ở Tây Bắc, đồ 2 lần để món ăn thêm đậm đà.
Mèn mén sau khi trộn nước được cho vào chõ để đồ lần 1. Dụng cụ để đồ mèn mén là một chiếc chảo lớn để chỗ mèn mén được hấp hơi nhiều nhất. Đặc biệt, bếp lửa phải được duy trì thường xuyên với mức nhiệt cao. Nếu dùng ngô non, thời gian hấp trên bếp lần 1 sẽ ngắn hơn. Với người chưa có kinh nghiệm, hãy đảo thường xuyên chõ mèn mén khi nước sôi để hơi được bốc lên đồng đều, mèn mén chín đều và không bị nhão phía dưới.
Còn đối với ngô già, cần hấp lâu hơn chừng 15 phút. Sau đó, bột được đổ mèn mén đồ lần 1 ra mẹt, để nguội bớt sẽ được đem đi vò cho tơi. Lúc này, cần cho thêm lượng nước vừa đủ vào bột đã hấp rồi trộn đều tay. Mèn mén ngon nhất định bạn không được để bị vón cục. Khi thấy mèn mén tơi trở lại thì tiếp tục cho vào chõ để đồ lần hai. Lượng nước trong chảo, lượng lửa tương tự như lần 1. Đây chính là bí quyết bạn cần trang bị cho cách làm mèn mén chuẩn vị nhất.
Mèn mén có thể ăn cùng cơm hoặc cùng muối ớt. Nếu bạn từng đến các phiên chợ vùng cao, bạn sẽ thấy người Mông ăn mèn mén kèm muối ớt hoặc với món tào phớ. Vị bùi bùi của ngô già nấu chín, vị mặn cay của muối ớt hay thanh mát của tào phớ hòa quyện với nhau rất hấp dẫn.
Phúc Nguyên