Làng nghề trống Bình An, thuộc xã Bình Lãng, huyện Tân Trụ, tỉnh Long An cũ, (nay là xã Tân Trụ, tỉnh Tây Ninh), là một trong những làng nghề thủ công lâu đời nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Theo các tài liệu địa phương, nghề trống tại đây hình thành từ cuối thế kỷ IX, gắn với tên tuổi ông Nguyễn Văn Ty – người được xem là ông tổ nghề. Từ việc học nghề trên những chuyến buôn dọc sông Vàm Cỏ, ông Ty đã tận dụng nguồn da trâu sẵn có ở quê nhà để tạo ra sản phẩm trống đầu tiên. Sự khéo léo và óc sáng tạo của ông nhanh chóng khiến trống Bình An vang danh khắp Nam Kỳ lục tỉnh. Từ đời ông Ty đến nay, nghề đã được truyền nối qua năm thế hệ và vẫn giữ được sức sống bền bỉ.
Mỗi dịp cuối năm, làng trống Bình An trở nên nhộn nhịp với tiếng cưa, đục, thử âm vang vọng từ sáng đến khuya. Hiện nay, làng có hơn 20 cơ sở làm trống hoạt động thường xuyên, góp phần tạo nên một cộng đồng gắn bó với nghề. Không chỉ kế thừa kỹ thuật truyền thống, các nghệ nhân nơi đây đã nâng tầm tay nghề, tạo ra những sản phẩm tinh xảo đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu.
Làng trống Bình An làng trống "độc nhất của phía Nam". Ảnh: sưu tầm
Sản phẩm của làng trống Bình An đa dạng về mẫu mã và kích thước: từ trống trường, trống lễ hội, trống đình – chùa, trống múa lân – sư – rồng đến các loại trống phục vụ sân khấu truyền thống như chèo, tuồng, hát văn, hát xoan… Mỗi loại trống đều đòi hỏi kỹ thuật chế tác riêng, đặc biệt là ở khâu xử lý âm thanh.
Để hoàn thiện một chiếc trống đạt chuẩn, người thợ phải trải qua hơn 20 công đoạn với gần 200 thao tác thủ công. Ba khâu trọng yếu gồm làm da, khép thùng và bịt mặt trống. Nguyên liệu chính là gỗ sao, gỗ mít, gỗ sến hoặc gỗ dừa, được chọn lọc kỹ càng, xẻ, phơi và hun khói để chống mối mọt. Da trâu dùng làm mặt trống phải là da của trâu già trên 20 năm tuổi, nguyên tấm, được làm sạch rồi phơi bề lông dưới nắng để đảm bảo độ bền và độ vang.
Khâu bào da đòi hỏi sự tỉ mỉ. Ảnh: sưu tầm
Khâu bào da đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm. Tấm da được đặt lên thân gỗ cong, người thợ dùng dao bào bén ngót gọt từng lớp mỏng, vừa làm vừa kiểm tra bằng tay để tránh chỗ dày chỗ mỏng. Sau khi xử lý da, mặt trống được bịt bằng giàn trò – kỹ thuật truyền thống của làng. Dây da trâu được xỏ quanh mép da, kéo căng qua giàn cho đến khi mặt trống đạt độ căng và âm vang chuẩn.
Thùng trống – hay còn gọi là dăm – có hai loại: dăm liền và dăm ráp. Nghệ nhân Bình An từng sáng tạo bằng cách tận dụng thùng rượu Pháp, sau đó là thùng sơn Đời Tân. Khi nguồn thùng cũ không còn, họ nghiên cứu chế tác thùng mới, tạo nên kỹ thuật ráp thùng trống đặc trưng. Để uốn thanh gỗ, người thợ đốt lửa nhẹ, dùng sức nén tạo độ cong phù hợp. Một chiếc trống có thể cần đến 50 thanh gỗ, trong đó có độ hao hụt 10–15 thanh do nứt hoặc biến dạng.
Công đoạn khép thùng được thực hiện bằng cách nung lửa trong lòng trống cho gỗ mềm, sau đó lồng niềng sắt và đóng chặt bằng búa, đục. Người thợ tiếp tục gắn lò xo bằng dây kẽm để tạo âm thanh ngân dài, rồi sơn phủ, trang trí hoa văn truyền thống. Trống trường và trống chùa thường được sơn đỏ, còn trống lân thường có màu đen. Mặt trống được vẽ họa tiết âm dương biểu trưng cho sự hài hòa, cân bằng.
Tiếng trống gắn bó mật thiết với đời sống người Việt từ ngàn đời: tiếng trống trường giục giã mỗi giờ học, tiếng trống hội rộn ràng dịp xuân về, tiếng trống lân vang vọng trong đêm Trung thu hay tiếng trống đình – chùa trong những nghi thức tâm linh. Trong nghệ thuật truyền thống, trống giữ vai trò nhạc cụ trung tâm, góp phần định hình âm sắc của các loại hình như chèo, tuồng, hát xoan, hát văn…
Thân trống làm từ gỗ sao, bền chắc. Ảnh: sưu tầm
Sự hiện diện của nghề trống Bình An không chỉ làm phong phú đời sống văn hóa mà còn tạo nên bản sắc riêng cho cộng đồng cư dân địa phương. Nghề được truyền qua nhiều thế hệ bằng phương thức truyền khẩu, truyền nghề trực tiếp “cầm tay chỉ việc”. Qua đó, lớp trẻ không chỉ học được kỹ thuật mà còn tiếp nhận tinh thần kiên trì, tỉ mỉ và tình yêu dành cho di sản quê hương.
Nghề làm trống Bình An chứa đựng hệ thống tri thức dân gian phong phú: từ kinh nghiệm chọn gỗ, xử lý da, ghép thùng đến kỹ thuật tạo âm. Đây là di sản văn hóa phi vật thể có giá trị đặc biệt, thể hiện sự khéo léo, sáng tạo và bản lĩnh của cư dân vùng đồng bằng sông Cửu Long. Sản phẩm trống của làng không chỉ đáp ứng nhu cầu văn hóa – tín ngưỡng mà còn góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam ra thế giới.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kỹ thuật thủ công, làng nghề trống Bình An đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể theo Quyết định số 2202/QĐ-BVHTTDL ngày 27/6/2025.
Từ những âm thanh vang vọng của chiếc trống mộc mạc, làng nghề Bình An tiếp tục khẳng định vị thế là biểu tượng của nghệ thuật chế tác truyền thống và niềm tự hào của người dân miền sông nước.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam