Xã hội phát triển, đời sống vật chất, tinh thần, dân trí ngày càng được cải thiện, nâng cao giúp người Việt đương đại ngày càng hướng tới những giá trị văn hóa và văn minh hơn. Đến nay, tuy chưa có định nghĩa đầy đủ, thống nhất về văn hóa tâm linh, nhưng cơ bản các học giả, nhà khoa học đều cho rằng, văn hóa tâm linh là một dạng thức đặc biệt của văn hóa do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động vật chất. Giá trị và ý nghĩa lớn nhất mà văn hóa tâm linh mang lại cho con người chính là tinh thần và sự linh thiêng.
Thờ cúng tổ tiên của người Việt
Đối với người Việt, văn hóa tâm linh là đặc trưng văn hóa tinh thần có từ nghìn đời qua, gắn với quá trình dựng nước, giữ nước và phát triển của xã hội. Thế giới văn hóa tâm linh của người Việt được xây dựng theo mô hình “dương sao, âm vậy-trần sao, âm vậy”. Người Việt có tín ngưỡng bách thần: “Thần cây đa, ma cây gạo”, gán cho các thế lực siêu nhiên, các sự kiện chưa giải thích được là các vị thần như: Thần sông, thần núi, thần biển, thần lửa và còn có cả thần bếp, thần tài, thần nhân duyên... Nhân gian có người xấu, người tốt nên các vị thần cũng có thần thiện và thần ác, có thánh thần luôn giúp người và cũng có ma quỷ chuyên hại người.
Trong văn hóa tâm linh Việt Nam, có sự dung hợp giữa các tôn giáo và tín ngưỡng rất rõ ràng. Thời Lý-Trần, Đạo-Phật-Nho (Đạo giáo, Phật giáo, Nho giáo) đã từng gắn với nhau theo một dạng thức Tam giáo đồng quy. Khi xuất hiện tín ngưỡng thờ Mẫu, hầu như trong khuôn viên chùa đều có đền thờ Tam phủ, Tứ phủ và trong rất nhiều nghi thức của tín ngưỡng thờ Mẫu, có những nội dung của Phật giáo.
Biểu hiện văn hóa tâm linh của người Việt vô cùng phong phú, đa dạng. Phổ biến nhất là phong tục thờ cúng tổ tiên, ông bà, cha mẹ, người thân trong mỗi gia đình: “Con người có tổ có tông/ Như cây có cội, như sông có nguồn”. Ở phạm vi cộng đồng là tục thờ cúng thành hoàng, các vị thần, các vị tổ sư, các vị anh hùng đã có công với nước, các danh nhân văn hóa... Do ảnh hưởng của các tôn giáo, người Việt tổ chức xây đền, chùa, miếu, mạo, nhà thờ, giáo đường... và thực hành các nghi lễ cầu cúng. Nhiều công trình, hiện vật liên quan đến văn hóa tâm linh đã trở thành những di sản văn hóa, lịch sử quý giá; nhiều lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa vùng miền, dân tộc; nhiều công trình văn hóa tâm linh được xây dựng ở những địa điểm có phong cảnh thiên nhiên đẹp, kỳ thú trở thành những điểm du lịch hấp dẫn...
Nghi thức hành lễ tại đền Mẫu Âu Cơ trong Giỗ Tổ Hùng Vương
Có thể nói, đối với người Việt, văn hóa tâm linh là sợi dây cố kết cộng đồng, lưu giữ truyền thống, giáo dục lòng nhân ái, vị tha, ý thức hướng thiện. Nó là chỗ dựa về mặt tinh thần, xoa dịu những đau thương mất mát, đem lại niềm tin vào những điều tốt đẹp, cao cả, thiêng liêng, giúp con người vượt qua khó khăn, đem lại sự thanh thản, cân bằng trong tâm hồn.
Hiện nay nhiều người cho rằng, văn hóa tâm linh bao hàm những giá trị tinh thần với những đặc tính cao siêu, phi thường, là cứu cánh của nhân loại, của khoa học. Trong đời sống đương đại của người Việt, các hiện tượng lợi dụng văn hóa tâm linh để kiếm tiền xuất hiện với chiều hướng gia tăng. Ở tầm cao, hiện tượng này xuất hiện với sự tổ chức quy mô, bài bản, đó là tình trạng xây dựng các dự án, siêu dự án du lịch tâm linh hoành tráng. Từ những ngôi chùa cổ, ngôi miếu cổ rất nhỏ bé trong một làng nhỏ ở nơi “thâm sơn cùng cốc”, họ đã lập các dự án hàng nghìn tỷ đồng để xây dựng các ngôi chùa bề thế với tượng phật to lớn bằng vật liệu quý hiếm. Nói một cách khác, họ đã thần thánh hóa những vật thể này để kéo du khách đến cúng lễ và tham quan, qua đó thu phí làm giàu.
Lên đồng, hầu đồng vốn là nhu cầu tâm linh, hình thức sinh hoạt tín ngưỡng dân gian tốt đẹp có từ lâu đời của người Việt nhưng đã bị biến tướng với các giá đồng gồm lễ vật tới hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng. Từ khi di sản Thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016 thì hiện tượng hầu đồng biến tướng, “đồng fake” phát triển như nấm mọc sau mưa. Theo các nhà nghiên cứu, ngày xưa các cụ đi hầu đồng đơn giản, chỉ mặc có một cái áo màu trắng hoặc màu đỏ và không có tiền lộc, chỉ mấy quả táo nhỏ, một quả bưởi, mấy củ đậu, vài cái kẹo bột, cái oản... để trên cái đĩa thư hương.
Để giải quyết tình trạng lợi dụng văn hóa tâm linh để trục lợi thì các cơ quan chức năng cần thực hiện nghiêm Luật Tín ngưỡng, tôn giáo. Quá trình thực thi cần phát hiện ra những bất cập để kịp thời bổ sung, điều chỉnh, quản lý, không cho các hiện tượng làm vấy bẩn văn hóa tâm linh xuất hiện. Tăng cường tuyên truyền, phê phán các hiện tượng mê tín dị đoan, lợi dụng văn hóa tâm linh trục lợi. Văn hóa tâm linh là một phần làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam.
Ban Nghiên cứu văn hóa