Chùa Mật Đa (phường Hàm Rồng) - nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử.
Chùa Mật Đa, còn được gọi là chùa Nam Ngạn, tọa lạc tại phường Hàm Rồng, TP.Thanh Hóa (trước đây là phường Nam Ngạn, TP.Thanh Hóa). Với giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa đặc biệt, ngôi chùa đã được công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp quốc gia từ năm 1989. Nằm lặng mình bên hữu ngạn sông Mã, cách cầu Hàm Rồng không xa, chùa hiện diện như một “rừng cây thơm” của đạo Phật – nơi hội tụ linh khí và tinh hoa đất trời xứ Thanh.
Vùng đất Nam Ngạn vốn gắn liền với những lớp trầm tích văn hóa của văn minh Đông Sơn. Nhiều mảnh gốm thô, hiện vật đồng còn sót lại trên các gò cao quanh làng cho thấy cư dân nơi đây đã sinh sống từ rất sớm. Trong thời Trần, Nam Ngạn được biết đến là trại quân nổi tiếng với lực lượng thủy binh theo tướng quân Chu Văn Lương chống giặc Mông – Nguyên.
Tư liệu cổ còn lại trong thần tích soạn vào thế kỷ XVI cho biết ngôi chùa đã có từ thời Trần, ban đầu chỉ là kiến trúc khiêm tốn, lợp tranh, vách đất, tượng Phật nặn bằng đất sét. Về sau, tướng quân Chu Nguyên Lương cho tu sửa, mở rộng chùa làm nơi thờ Phật, dạy học và chữa bệnh cho dân.
Những phát hiện khảo cổ năm 1998 – gồm 45 đồng tiền cổ tìm thấy trong lòng các pho tượng đất – cho thấy chùa có niên đại lâu đời, trải dài từ thời Đinh – Lê đến các triều đại sau.
Chùa ban đầu đặt ở ngoại đê sông Mã, nhưng do thường xuyên chịu lũ lụt, công trình được chuyển vào vị trí hiện nay tại ấp Hòa Bình. Văn bia dựng năm 1724 ghi nhận hòa thượng Tuệ Minh là vị sư đầu tiên trụ trì tại đây sau khi chùa dời về làng. Kiến trúc khi ấy mang đặc trưng chùa cổ xứ Thanh: Tiền đường năm gian, Hậu cung hai gian, kết cấu gỗ lim, mái ngói cong mềm mại.
.jpg)
Kiến trúc chùa
Trải qua thời gian và chiến tranh, chùa nhiều lần xuống cấp. Đợt trùng tu lớn vào năm 1928 huy động công đức của dân làng và khách thập phương, khôi phục hậu cung, tô lại tượng và tiếp tục lưu giữ các pho tượng cổ trong phòng xép. Những đóng góp của cộng đồng trong thời kỳ này được ghi chép rõ trên bia Trùng tu bi tác cánh.
Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, chùa Mật Đa còn gắn với lịch sử đấu tranh cách mạng của người dân địa phương. Trong những năm đánh phá ác liệt của không quân Mỹ tại khu vực cầu Hàm Rồng, chùa trở thành điểm trú ẩn, nơi cứu thương và cung cấp hậu cần cho bộ đội, dân quân. Những tấm lòng như ni sư Đàm Xuân – người đã hy sinh cả tài sản và sức lực để bảo vệ, chăm sóc chiến sĩ – đã khắc sâu trong ký ức cộng đồng.
Chùa Mật Đa ngày nay được trùng tu, tôn tạo theo hướng gìn giữ giá trị nguyên gốc. Tam quan, Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, lầu Quan Âm và hệ thống tháp Xá lợi được đầu tư hoàn thiện từ cuối thế kỷ XX.
Chính điện.
Điểm nhấn của chùa là hệ thống cửa võng chạm trổ tinh xảo, mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lê với hình “lưỡng long chầu nhật” và họa tiết phượng. Chính điện đặt nhiều pho tượng Phật uy nghi, trong đó bộ tượng Hộ pháp cao hơn 3 m là tác phẩm điêu khắc có giá trị.
Hằng năm, vào dịp lễ hội tưởng niệm các vị tổ sư, người dân Nam Ngạn và du khách lại về chùa dự lễ, thưởng thức các trò diễn dân gian, ôn lại truyền thống và tôn vinh những người đã góp phần tạo dựng, gìn giữ ngôi chùa qua các thời kỳ. Không gian chùa – hòa quyện giữa vẻ đẹp dân dã của làng cổ với chiều sâu văn hóa Phật giáo – trở thành điểm đến nghiên cứu hấp dẫn dành cho những ai muốn tìm hiểu về chùa làng truyền thống xứ Thanh.
Cùng với các di tích quanh vùng như đền thờ tướng quân thời Trần hay dấu tích xưởng đúc tiền thời Nguyễn, chùa Mật Đa góp phần tạo nên quần thể di sản đặc sắc của Nam Ngạn. Việc tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của ngôi chùa không chỉ gìn giữ ký ức lịch sử, mà còn nuôi dưỡng bản sắc văn hóa địa phương trong đời sống đương đại.
Ban Nghiên cứu VHTN