Ngàn Nưa (xã Tân Ninh, tỉnh Thanh Hóa) là vùng đất hội tụ nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng dân gian, gắn liền với những dấu mốc quan trọng trong tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc. Nơi đây không chỉ được biết đến là căn cứ của cuộc khởi nghĩa Bà Triệu chống quân Đông Ngô vào thế kỷ III, mà còn nổi tiếng với những truyền thuyết linh thiêng, huyền bí được lưu truyền qua hàng nghìn năm, tạo nên một không gian văn hóa tâm linh đặc sắc của xứ Thanh.
Toàn cảnh di tích huyệt đạo thiêng Am Tiên. Ảnh: Lê Hoàng.
Nhắc đến Ngàn Nưa, người ta nghĩ ngay đến Quần thể di tích lịch sử quốc gia Núi Nưa – Am Tiên. Với người dân Thanh Hóa nói riêng và những ai yêu mến lịch sử dân tộc nói chung, núi Nưa gắn liền với hình tượng oai hùng của nữ anh hùng Triệu Thị Trinh (Bà Triệu) cùng câu nói thể hiện khí phách kiên trung, bất khuất: “Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, đánh đuổi giặc Ngô giành lại giang sơn, cởi ách nô lệ, chứ không chịu khom lưng làm tỳ thiếp người ta”.
Theo sử sách, vào năm 248, Triệu Thị Trinh cùng anh trai là Triệu Quốc Đạt – một huyện lệnh có thế lực trong vùng – đã tập hợp nghĩa sĩ, chọn núi Nưa làm căn cứ luyện tập binh mã, phất cờ khởi nghĩa chống ách đô hộ của nhà Đông Ngô. Việc lựa chọn núi Nưa không chỉ mang ý nghĩa chiến lược mà còn gắn với yếu tố tâm linh. Dân gian truyền rằng, dãy Ngàn Nưa gồm bảy ngọn núi liền kề, tạo thế rồng cuốn, đầu nhô cao như đầu hổ vươn ra biển Đông, nơi đặt Am Tiên. Đứng trên đỉnh núi hô lớn, âm thanh có thể vọng xa bốn phía. Trên đỉnh núi, Bà Triệu cho xây dựng Bích Vân cung tự nhằm tuyên cáo với muôn dân rằng cuộc khởi nghĩa có sự phù trợ của trời đất. Hình ảnh Bà Triệu cưỡi voi, đánh cồng ra trận đã đi vào tâm thức dân gian, trở thành biểu tượng thiêng liêng của tinh thần yêu nước, được lưu giữ qua ca dao, truyền thuyết và lời ru của nhiều thế hệ.
Không chỉ gắn với lịch sử khởi nghĩa Bà Triệu, Ngàn Nưa còn được xem là nơi tọa lạc của một trong ba “huyệt đạo thiêng” của cả nước. Theo sử sách, ba huyệt đạo này gồm núi Đá Chông (Ba Vì, Hà Nội), núi Bà Đen (Tây Ninh) và núi Nưa (Triệu Sơn, Thanh Hóa). Theo ông Lê Bật Sơn, thủ từ đền Am Tiên – người đã gắn bó với ngọn núi này từ nhỏ – huyệt đạo nằm ở điểm cao nhất của dãy Ngàn Nưa, là nơi giao hòa giữa đất và trời, có thể cảm nhận rõ sự chuyển động của vũ trụ. Khu vực huyệt đạo khá bằng phẳng, với diện tích rộng vài trăm mét vuông.
Huyệt đạo Am Tiên nhìn từ trên cao. Ảnh: Lê Hoàng.
Xung quanh huyệt đạo Ngàn Nưa lưu truyền nhiều câu chuyện kỳ bí. Tương truyền, thời nhà Đường, tướng Cao Biền được cử sang cai trị nước ta, nhận thấy nơi đây có thế núi linh thiêng, long mạch hưng thịnh nên tìm cách trấn yểm. Cao Biền được kể là thường mặc áo phù thủy, cưỡi diều giấy dò xét địa thế, lập đàn cúng tế để lừa thần linh rồi dùng kiếm báu phá long mạch. Tuy nhiên, khi đến Ngàn Nưa, mọi âm mưu trấn yểm đều không thành. Huyệt đạo trên đỉnh núi Nưa vì thế được đánh giá là một trong những huyệt đạo linh thiêng bậc nhất nước Nam.
Ngàn Nưa còn xuất hiện trong tác phẩm “Truyền kỳ mạn lục” của Nguyễn Dữ (thế kỷ XVII) với câu chuyện về người tiều phu sống dưới chân núi. Nhận thấy đây là bậc kỳ tài, nhà Hồ nhiều lần mời về phò tá nhưng đều bị từ chối. Theo truyền thuyết, khoảng năm 1400, nhà Hồ sai quân đốt núi Nưa. Khi núi cháy, mây đen kéo đến, chỉ còn tiếng hạc kêu vang trên không trung. Sau đám cháy, trên vách núi xuất hiện đôi câu đối: “Kỳ La hải khẩu ngâm hồn đoạn / Cao Vọng sơn đầu khách tứ sầu”. Câu đối này được cho là ứng với vận mệnh của nhà Hồ sau đó, khi năm 1407, giặc Minh xâm lược, Hồ Quý Ly bị bắt, Hồ Nguyên Trừng bị bắt tại cửa biển Kỳ La, còn Hồ Hán Thương bị bắt ở núi Cao Vọng.
Trên đỉnh Ngàn Nưa ngày nay là đền Am Tiên, nằm ở độ cao khoảng 585m so với mực nước biển, thờ Đức Thánh Mẫu, thờ Phật và các bậc linh thần. Xung quanh đền là nhiều địa điểm mang đậm màu sắc huyền thoại như bàn cờ Tiên – nơi tương truyền các vị tiên thường lui tới thưởng ngoạn cảnh sắc, giếng Tiên quanh năm không cạn dù hạn hán kéo dài, hay vườn đào Tiên, vườn thuốc Tiên. Những câu chuyện ấy góp phần tạo nên không gian linh thiêng, huyền ảo cho vùng đất cổ Ngàn Nưa.
Ngày 27/3/2009, Quần thể di tích lịch sử Núi Nưa – Am Tiên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích, danh thắng cấp quốc gia. Đặc biệt, năm 2023, hàng cây xà cừ cổ thụ dọc hai bên đường vào đền Nưa – Am Tiên được công nhận là Hàng cây Di sản Việt Nam. Theo các bậc cao niên địa phương, hàng cây này được trồng từ thời Pháp thuộc, có tuổi đời khoảng 100 năm, gồm 22 cây xà cừ cao từ 30–40m, đường kính gốc khoảng 2m. Hàng cây được người dân gìn giữ, chăm sóc cẩn thận, trở thành niềm tự hào của địa phương và điểm dừng chân không thể bỏ qua của du khách khi đến tham quan quần thể di tích.
Đền Nưa - Am Tiên là điểm đến hấp dẫn du khách.
Ngày nay, Ngàn Nưa đã trở thành điểm du lịch tâm linh nổi tiếng của Thanh Hóa, mỗi năm đón hàng nghìn lượt khách trong và ngoài tỉnh. Cùng với việc bảo tồn di tích, các cấp chính quyền và cơ quan chức năng đã tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, lễ hội, từng bước đa dạng hóa sản phẩm du lịch, góp phần nâng cao sức hấp dẫn của quần thể di tích Núi Nưa – Am Tiên nói riêng và vùng đất Tân Ninh nói chung.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam