Nằm gần khu vực Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh, nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê thường được người dân gọi bằng cái tên thân thuộc là nhà thờ Cha Tam. Đối với những người yêu mến lịch sử và kiến trúc Sài Gòn xưa, nhà thờ không chỉ là một cơ sở tôn giáo đơn thuần mà được ví như một viên ngọc quý, một minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa độc đáo giữa nét lãng mạn phương Tây và sự cổ kính của phương Đông.
Để hiểu về giá trị của ngôi thánh đường này, trước hết cần nhắc đến lịch sử hình thành gắn liền với tên gọi. Vào cuối thế kỷ 19, nhận thấy cộng đồng người Hoa theo Công giáo tại khu vực Chợ Lớn ngày càng đông đảo nhưng chưa có nơi sinh hoạt tôn giáo ổn định, Linh mục Pierre d’Assou, tên tiếng Hoa là Tam An Tố đã được giao trọng trách xây dựng một nhà thờ mới.
Người dân lúc đó vì lòng kính trọng Linh mục đã dốc sức chăm lo cho cộng đồng nên gọi công trình này là nhà thờ Cha Tam. Ngày 3/12/1900, vào đúng lễ Thánh Phanxicô Xaviê, viên đá đầu tiên được đặt xuống. Sau hai năm, nhà thờ Cha Tam, một kiệt tác kiến trúc đã vươn cao giữa lòng khu vực kinh thương sầm uất nhất Nam Kỳ lục tỉnh.
Điểm đặc sắc khiến nhà thờ Cha Tam khác biệt hoàn toàn với những ngôi thánh đường khác như nhà thờ Đức Bà hay Tân Định chính là sự chiết trung về kiến trúc. Nhìn từ xa, cấu trúc tổng thể của nhà thờ mang đậm phong cách Gothique đặc trưng của Pháp với những tháp chuông vươn cao, cửa sổ hình vòm và các đường nét thanh thoát. Tuy nhiên, khi lại gần, sẽ không khỏi ngạc nhiên bởi sự xuất hiện của những yếu tố kiến trúc Trung Hoa truyền thống được lồng ghép một cách vô cùng tinh tế.
Bốn cây cột nơi cung thánh mang đặc trưng kiến trúc Trung Hoa
Phía trước nhà thờ, thay vì một cánh cổng sắt đơn điệu kiểu Âu là cổng tam quan với mái ngói lưu ly xanh mướt, uốn cong mềm mại, một hình ảnh thường thấy ở các đình, chùa hay hội quán của người Hoa. Trên đỉnh mái, những chi tiết trang trí hình rồng, phượng được chạm trổ công phu, tạo nên một sự tương phản thú vị nhưng lại hòa hợp đến lạ kỳ với tháp chuông phía sau.
Hoành phi và câu đối là đặc sản chỉ có tại nhà thờ Cha Tam. Bước qua cửa chính, thay vì các dòng chữ La-tinh cứng nhắc, là những bức hoành phi, câu đối bằng chữ Hán được sơn son thếp vàng rực rỡ. Những câu kinh, lời răn của Chúa được chuyển ngữ sang Hán văn không chỉ giúp cộng đồng người Hoa dễ tiếp cận hơn mà còn tạo nên một không gian trang trọng, gần gũi với đời sống tinh thần của cư dân địa phương.
Bên trong thánh đường, các hàng cột trụ tròn được sơn màu đỏ biểu trưng cho sự may mắn và thịnh vượng theo quan niệm Á Đông, thay vì giữ màu trắng hay xám đá nguyên bản. Sự kết hợp giữa mái vòm cao vút kiểu Gothique với tông màu đỏ - vàng đặc trưng của Trung Hoa tạo nên một hiệu ứng thị giác mạnh mẽ, vừa uy nghiêm vừa ấm cúng.
Ngày nay, nhà thờ Cha Tam là nơi sinh hoạt tôn giáo đều đặn của giáo dân, đặc biệt là cộng đồng người Việt gốc Hoa. Các buổi lễ tại đây thường được cử hành bằng cả tiếng Việt và tiếng Quảng Đông, duy trì bản sắc văn hóa riêng biệt qua nhiều thế hệ. Vào các dịp lễ lớn như Giáng sinh hay Tết Nguyên đán, nhà thờ được trang hoàng lộng lẫy, kết hợp giữa đèn lồng đỏ và cây thông Noel, tạo nên một khung cảnh rực rỡ minh chứng cho sự đoàn kết, hòa hợp giữa các sắc dân và tôn giáo. Nhà thờ Cha Tam thường mở cửa từ sáng sớm đến chiều muộn. Đến tham quan nhà thờ không nên bỏ qua bức tượng Đức Mẹ trong tà áo dài truyền thống đặt trong một gian nhà mái ngói đậm chất Á Đông ở khuôn viên phía trước.
Nhà thờ Cha Tam là một minh chứng cho thấy kiến trúc và tôn giáo không có biên giới, xóa nhòa ranh giới giữa Đông và Tây, giữa cái mới và cái cũ. Đến với nơi này, chúng ta không chỉ được chiêm ngưỡng một công trình nghệ thuật độc đáo, mà còn được chạm vào một phần linh hồn của Chợ Lớn, nơi sự đa dạng được tôn trọng và sự giao thoa đã tạo nên một vẻ đẹp vĩnh cửu với thời gian./.
An Khanh