Trong hệ thống di sản tín ngưỡng – tôn giáo tại Việt Nam, Ấn Độ giáo thường được nhắc đến qua các tháp Chăm ở miền Trung hoặc ảnh hưởng của Phật giáo Nam Tông Khmer tại Nam Bộ. Tuy nhiên, tại trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, đền Mariamman (tọa lạc tại số 45 Trương Định phường Bến Thành) là một minh chứng sinh động cho sự hiện diện và biến đổi của Ấn Độ giáo trong bối cảnh đô thị hiện đại.
Toàn cảnh ngôi đền.
Đền Mariamman gắn liền với lịch sử hình thành cộng đồng người Ấn tại Sài Gòn từ nửa sau thế kỷ XIX. Nữ thần Mariamman, theo truyền thống Nam Ấn, là vị thần bảo trợ làng xã, gia đình và có quyền năng chữa bệnh. Hình tượng Nữ thần – Người Mẹ giữ vai trò trung tâm trong đời sống tín ngưỡng của cư dân Nam Ấn và đã theo chân các thương nhân, cư dân di cư đến Việt Nam trong bối cảnh giao thương khu vực phát triển mạnh mẽ.
Đến giữa thế kỷ XX, khi cộng đồng người Ấn tại Sài Gòn dần ổn định và phát triển, các cơ sở thờ tự ban đầu được trùng tu, xây dựng lại theo phong cách kiến trúc Nam Ấn. Cùng với đền Subramaniam Swamy, đền Mariamman trở thành một trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Ấn tại đô thị này.
Về mặt kiến trúc, đền Mariamman mang những đặc trưng điển hình của đền thờ Nam Ấn: tường cao, không gian khép kín, lối vào chính quay về hướng Đông – hướng được quan niệm là biểu trưng cho sự sống và tái sinh. Bố cục không gian thờ tự được tổ chức theo cấu trúc Mandala, phản ánh quan niệm vũ trụ và con người trong triết lý Ấn Độ giáo. Trung tâm đền là điện thờ chính dành cho nữ thần Mariamman, hai bên là các điện thờ phụ dành cho những vị thần bảo hộ.
Không gian thờ tự và biểu tượng Linga–Yoni
Biểu tượng Linga – Yoni được đặt phía trước điện thờ chính, thể hiện triết lý âm – dương, sự sáng tạo và sinh sôi của vạn vật. Trong điều kiện không gian đô thị hạn chế, đền Mariamman đã linh hoạt thay thế yếu tố hồ nước hay giếng thiêng bằng hòn non bộ phía sau điện thờ chính, mô phỏng núi Meru – trung tâm vũ trụ theo thần thoại Ấn Độ. Đây là biểu hiện rõ nét của khả năng thích ứng của kiến trúc và biểu tượng tôn giáo khi di chuyển sang một không gian văn hóa mới.
Ban đầu, đền Mariamman phục vụ chủ yếu cho cộng đồng người Ấn. Tuy nhiên, theo thời gian, ngày càng nhiều người Việt đến hành lễ tại đây. Sự tiếp nhận này phản ánh quá trình dung hợp giữa Ấn Độ giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đặc biệt là tín ngưỡng thờ Mẫu. Ngoài ngày thứ Sáu hằng tuần – ngày thờ Nữ thần theo truyền thống Ấn Độ giáo, đền còn tổ chức các nghi lễ vào mồng Một và Rằm âm lịch, phù hợp với tập quán tín ngưỡng của người Việt.
Thực hành tín ngưỡng đương đại của tín hữu.
Các thực hành tín ngưỡng tại đền hiện nay cho thấy nhiều yếu tố bản địa hóa. Một số nghi thức, như việc tín hữu Việt áp mặt vào phía sau điện thờ khi cầu nguyện, không phổ biến trong nghi lễ Ấn Độ giáo truyền thống, song phản ánh quan niệm dân gian về việc tiếp xúc gần thần linh như một biểu hiện của lòng thành kính. Những biến đổi này cho thấy tính linh hoạt và mở của không gian tín ngưỡng trong bối cảnh giao thoa văn hóa.
Trong đời sống đô thị đương đại, đền Mariamman không chỉ giữ vai trò là cơ sở thờ tự của một cộng đồng tôn giáo cụ thể mà còn trở thành điểm sinh hoạt tâm linh của đông đảo cư dân Thành phố Hồ Chí Minh. Ngôi đền là nơi gặp gỡ của nhiều tầng lớp, nhiều nền văn hóa, góp phần làm phong phú bức tranh tín ngưỡng đa dạng của đô thị lớn nhất cả nước.
Có thể khẳng định, đền Mariamman là một trường hợp nghiên cứu tiêu biểu về quá trình dung hợp văn hóa – tín ngưỡng tại Việt Nam. Việc nhận diện, nghiên cứu và giới thiệu những giá trị của ngôi đền không chỉ góp phần làm rõ sự đa dạng của đời sống tín ngưỡng đô thị, mà còn có ý nghĩa thiết thực trong công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa – tôn giáo trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam