Toàn cảnh chùa giữa rừng cây cổ thụ
Giữa những tán cây xanh rợp bóng tại ấp 4, xã Châu Thành, tỉnh Vĩnh Long, chùa Kompông Chrây (chùa Hang) hiện lên với kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer đặc trưng, trầm mặc và cổ kính. Trải qua gần bốn thế kỷ tồn tại, ngôi chùa vẫn giữ được dấu ấn nguyên bản của kiến trúc Khmer Nam Bộ, đồng thời trở thành một không gian sinh thái hiếm có khi là nơi cư ngụ của hàng vạn cá thể chim cò tự nhiên.
Bao quanh chùa là hệ sinh thái rộng khoảng 7ha với những hàng cây cổ thụ như sao, dầu, tre, trúc… tạo nên môi trường xanh mát, yên tĩnh, thuận lợi cho nhiều loài chim sinh sống và làm tổ. Hằng năm, khi mùa sinh sản đến gần, hàng nghìn cá thể chim lại trở về khuôn viên chùa. Những tán cây nhanh chóng phủ kín tổ chim, tiếng vỗ cánh và tiếng gọi đàn vang lên khắp không gian, tạo nên một khung cảnh sinh động giữa chốn thiền môn thanh tịnh.
.jpg)
.jpg)
Theo Ban quản trị chùa, chim trời đã tìm về cư trú tại đây chỉ vài năm sau khi chùa được xây dựng. Giai đoạn chiến tranh những năm 1960 khiến đàn chim rời đi, song đến thập niên 1990, chúng bắt đầu quay trở lại với số lượng tăng dần từ vài chục cá thể lên hàng chục nghìn con. Đáng chú ý, dù sinh sống với mật độ lớn, các loài chim vẫn duy trì sự cân bằng tự nhiên, ít xảy ra cạnh tranh nơi cư trú.
Một phật tử gắn bó lâu năm với chùa cho biết đàn chim chủ yếu sinh sống trên các tán cây quanh khuôn viên, không xâm phạm khu vực chánh điện hay không gian thờ tự. Cùng với nhà chùa, người dân địa phương cũng tích cực bảo vệ đàn chim, kịp thời báo cơ quan chức năng khi phát hiện các hành vi săn bắt trái phép.
Không chỉ nổi bật bởi hệ sinh thái đặc biệt, chùa Hang còn gây ấn tượng với cổng chùa mang dáng dấp hang động tự nhiên, gồm một hang lớn ở giữa và hai hang nhỏ hai bên. Khác với nhiều ngôi chùa Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long thường có cổng tam quan đồ sộ, cổng chùa Hang nhỏ gọn, mang vẻ gần gũi nhưng độc đáo. Chính đặc điểm này đã khiến người dân quen gọi nơi đây là “chùa Hang”.
Kiến trúc chính điện Khmer Nam tông.
Cổng chính của chùa có kích thước khiêm tốn, chỉ phù hợp cho người đi bộ và xe máy, trong khi ô tô phải di chuyển qua lối cổng bên hông. Thiết kế này góp phần giữ được sự yên tĩnh cho không gian phía trước chánh điện, đồng thời tạo trải nghiệm riêng biệt cho du khách khi đến tham quan.
Theo người dân địa phương, không gian kiến trúc đặc biệt cùng cảnh quan thiên nhiên đã khiến chùa Hang trở thành điểm dừng chân quen thuộc của du khách. Sự hòa quyện giữa kiến trúc Khmer cổ, hệ sinh thái xanh và quần thể chim cò sinh sống quanh năm đã tạo nên diện mạo riêng có của ngôi chùa hơn 300 năm tuổi này.
Đàn chim đậu dày trên các ngọn cây me, tạo nên âm thanh rộn ràng giữa chốn thiền môn yên tĩnh.
Khi chiều xuống, tiếng tụng kinh vang vọng giữa tán cây cổ thụ hòa cùng âm thanh chim trời trở về tổ, tạo nên bầu không khí thanh tịnh đặc trưng. Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của đồng bào Khmer, chùa Hang còn là không gian lưu giữ đồng thời các giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái đặc sắc của vùng đất Nam Bộ.
Kiến trúc của chùa Hang mang đậm nét văn hóa của người Khmer.
Tháng 5/2025, chùa Hang được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh, ghi nhận giá trị của một công trình đã tồn tại hơn 300 năm. Danh hiệu này không chỉ khẳng định vai trò văn hóa – lịch sử của ngôi chùa mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn di sản trong cộng đồng. Trải qua thời gian, chùa Hang vẫn giữ được vẻ trầm mặc vốn có, trở thành điểm đến gắn liền với đời sống tâm linh, ký ức văn hóa và hệ sinh thái đặc trưng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam