Bản đồ tỉnh Bà Rịa -Vũng Tàu trước đây.
Trải qua gần 400 năm hình thành và phát triển, Bà Rịa – Vũng Tàu đã khẳng định vai trò là một trong những trung tâm kinh tế biển quan trọng của khu vực Đông Nam Bộ. Vùng đất này hội tụ những giá trị đặc biệt, từ Côn Đảo giàu truyền thống lịch sử đến mỏ Bạch Hổ – nơi đưa Việt Nam lên bản đồ dầu khí thế giới.
Nhà Tròn là nơi ghi dấu người dân Bà Rịa tuần hành, mít tinh giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945
(Ảnh: Cổng thông tin điện tử Tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu)
Năm 1885, Vũng Tàu chính thức được thành lập từ khu tham biện Bà Rịa, đánh dấu bước phát triển quan trọng về đô thị. Tỉnh nằm ở cửa ngõ hướng ra Biển Đông, tiếp giáp Đồng Nai (phía Bắc), Thành phố Hồ Chí Minh (phía Tây), Bình Thuận (phía Đông) và phía Nam giáp Biển Đông. Với diện tích 1.983 km², dân số khoảng 1,19 triệu người, địa phương giữ vị trí chiến lược trong kết nối vùng và quốc tế.
Lợi thế địa lý giúp Bà Rịa – Vũng Tàu phát triển mạnh các ngành kinh tế biển như khai thác dầu khí, cảng biển, vận tải biển, chế biến hải sản và du lịch nghỉ dưỡng. Đồng thời, hệ thống giao thông đa dạng gồm đường bộ, đường thủy, đường không và tiềm năng đường sắt đã đưa địa phương trở thành điểm trung chuyển quan trọng.
Về địa hình, tỉnh được chia thành bốn vùng chính: bán đảo – hải đảo, đồi núi bán trung du và thung lũng đồng bằng ven biển. Bán đảo Vũng Tàu có diện tích hơn 82 km², trong khi Côn Đảo là quần đảo gồm 16 hòn đảo, lớn nhất là Côn Sơn. Khu vực phía Bắc và Đông Bắc gồm các vùng đồi núi tại Phú Mỹ, Châu Đức, Xuyên Mộc; còn lại là các đồng bằng ven biển xen lẫn đồi thấp và rừng thưa, với thềm lục địa rộng trên 100.000 km².
Tàu hải quân Việt Nam đưa các chiến sỹ cách mạng từ Côn Đảo (sau này thuộc tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu) trở về đất liền sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (4/1975). (Ảnh: Vũ Tạo/TTXVN)
Lịch sử vùng đất này bắt đầu từ năm 1623, khi chúa Nguyễn Phúc Nguyên cho phép lưu dân Việt vào khai phá xứ Mô Xoài. Qua nhiều giai đoạn biến động hành chính dưới thời các chúa Nguyễn, triều Nguyễn và thời kỳ Pháp thuộc, Bà Rịa – Vũng Tàu dần hình thành hệ thống quản lý ổn định.
Sau năm 1945, địa phương tiếp tục trải qua nhiều lần điều chỉnh địa giới. Đến năm 1991, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu chính thức được thành lập trên cơ sở sáp nhập các đơn vị hành chính liên quan. Giai đoạn gần đây, đặc biệt năm 2025, việc hợp nhất với Bình Dương và Thành phố Hồ Chí Minh đã mở ra một không gian phát triển mới, đưa khu vực này trở thành một phần của đô thị lớn nhất cả nước.
Sân chim Hòn Trứng Vườn quốc gia Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu trước đây. (Ảnh: Huỳnh Sơn/TTXVN)
Không chỉ nổi bật về kinh tế, Bà Rịa – Vũng Tàu còn là vùng đất giàu giá trị lịch sử. Côn Đảo từng được mệnh danh là “địa ngục trần gian”, nơi giam giữ hàng chục vạn chiến sĩ cách mạng trong giai đoạn 1862–1975. Ngày nay, nơi đây đã trở thành điểm đến du lịch nổi tiếng, được quốc tế vinh danh với nhiều danh hiệu về cảnh quan và môi trường biển.
Các giàn khoan trên mỏ Bạch Hổ, ngoài khơi thành phố Vũng Tàu (nay là phường Vũng Tàu, TPHCM). (Ảnh: Huy Hùng/TTXVN)
Bên cạnh đó, vùng biển Bà Rịa – Vũng Tàu còn ghi dấu bước ngoặt quan trọng của ngành dầu khí Việt Nam. Tại mỏ Bạch Hổ, dòng dầu đầu tiên được phát hiện vào năm 1984 và chính thức khai thác năm 1986, đưa Việt Nam gia nhập nhóm các quốc gia sản xuất dầu khí trên thế giới. Sự kiện này góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế quốc gia và khẳng định vị thế của Việt Nam trên bản đồ năng lượng toàn cầu.
Với lợi thế tự nhiên, vị trí chiến lược cùng bề dày lịch sử, Bà Rịa – Vũng Tàu tiếp tục đóng vai trò là trung tâm kinh tế biển năng động, góp phần quan trọng vào sự phát triển chung của khu vực Đông Nam Bộ và cả nước.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam