Những hình thức tín ngưỡng sinh hoạt tâm linh mang mầu sắc bản địa, luôn chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của đại bộ phận cư dân Việt. Với tuyệt đối người Việt, gia đình dòng họ là nhất, nên tín ngưỡng thờ kính tổ tiên có thể coi gần như là “quốc đạo”. Không kể sang hèn, nhà nào nhà nấy đều thành kính gìn giữ một bàn thờ gia tiên. Vào những ngày giỗ Tết, con cháu chân thành làm một mâm cỗ cúng hoặc chay, hoặc mặn tôn kính dâng lên bàn thờ, mong ông bà, tổ tông quây quần cùng về che chở phù hộ cho đám cháu con đang vất vả mưu sinh.
Một nghi thức tế thờ tâm linh
Nói chung những thao tác cầu cúng, với các nghi thức trang trọng phong phú, đa dạng luôn hiện diện thường xuyên ở mọi thành phần dân tộc khác nhau trên đất nước. Trong lịch sử, ông cha ta đã bảo lưu rất nhiều hình thái tín ngưỡng tôn giáo khác nhau. Sẽ thấy sự hiện diện của những hình thái sơ khai nguyên thủy như tín ngưỡng vạn vật hữu linh, các tín ngưỡng thờ sinh thực khí, các tín ngưỡng thờ thần thiên nhiên như Tứ Pháp (mây, mưa, sấm, chớp), tín ngưỡng Tứ Phủ, tín ngưỡng thờ động vật, thờ nhân thần... Với hệ thống nhân thần thì các nhân vật được thờ phụng thường là các anh hùng có công với nước, giúp dân khai hoang lập ấp hay dựng nghề khởi nghiệp. Cùng với nghi thức cúng lễ bản địa, cũng có rất nhiều nghi lễ tôn giáo ảnh hưởng từ bên ngoài, đặc biệt là từ nền văn minh sông Hằng, sông Dương Tử và vài thế kỷ gần đây có thêm Thiên Chúa giáo tới từ Tây phương, bởi bản chất của người Việt vốn khoan hòa cởi mở. Có điều, hầu hết những nghi lễ này đã được tinh tế sâu sắc Việt hóa.
Hiện nay, với chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng, thì “đạo thờ Thánh Mẫu” hay còn gọi tín ngưỡng Tam Phủ, Tứ Phủ đã được phục hồi. Đây là một tín ngưỡng thuần Việt vô cùng đặc sắc, mang một tín lý tinh tế giản dị, sâu sắc dung hòa Phật giáo Ấn Độ, Đạo giáo Trung Hoa vào tục thờ thần thánh đậm đà bản địa. “Tháng tám giỗ cha (hình ảnh thiêng hóa từ vị anh hùng lỗi lạc Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn), tháng ba giỗ mẹ (bà Chúa Liễu Hạnh, Thánh Mẫu của người Việt). Những nghi thức Hầu Đồng ở tín ngưỡng này, là sự kết hợp đỉnh cao giữa âm nhạc và vũ đạo.
Tín ngưỡng thờ Mẫu có nguồn gốc lịch sử và xã hội sâu xa và nằm trong văn hóa truyền thống Việt. Đối tượng được kính ngưỡng, tôn thờ là phụ nữ (Thánh Mẫu - người mẹ hiển thánh). Với quyền năng phi thường, Thánh Mẫu bảo trợ và che chở cho con người. Trong biểu tượng này, tín ngưỡng thờ Mẫu còn gửi gắm khát vọng giải thoát khỏi thành kiến, ràng buộc của xã hội bị tư tưởng Khổng giáo chi phối. Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt Nam đã được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vào năm 2016.
Bảo tồn nét đẹp văn hóa thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu
Có thể nói, tín ngưỡng mang bản sắc thuần Việt luôn là những viên ngọc quý, nó tạo một sinh lực dồi dào cho sức sống của dân tộc. Trong bối cảnh quốc tế đương đại, khi chủ nghĩa dân tộc cực đoan đang lên ngôi ở vô số các quốc gia lớn nhỏ, thì một chủ nghĩa dân tộc chân chính luôn đem đến những bài học quý giá. Có thể minh bạch thấy điều này qua sự nghiệp vĩ đại của Danh nhân văn hóa Hồ Chí Minh. Người đã đi từ lòng yêu nước thiết tha trong sáng rồi hòa nhập tiến tới những giá trị tinh hoa phổ quát. Ở sâu xa trong tư tưởng của Người, sức mạnh dân tộc luôn có một vị trí hàng đầu. Các tín ngưỡng tôn giáo thuần chất bản địa cũng vậy thôi. Nó là kết tinh đặc sắc của tâm thế Việt. Để giản dị từ đó, nó tự tin hiện diện trong tiến trình văn minh thế giới.
Ban Nghiên cứu Phật giáo phía Nam