Giữa lòng thành phố biển Quy Nhơn đầy nắng gió, nơi những con sóng ngàn đời vẫn vỗ về bờ cát trắng, có một công trình mang dáng dấp vừa uy nghiêm vừa trầm mặc, như một khúc nhạc xưa vọng lại từ quá khứ huy hoàng của vương quốc Chămpa. Đó chính là tháp Đôi, một trong những di tích kiến trúc Chăm Pa tiêu biểu còn tồn tại gần như nguyên vẹn trên dải đất duyên hải Nam Trung Bộ.
Người ta vẫn thường nói, nếu gương mặt Quy Nhơn là biển, cốt cách là võ cổ truyền, tâm hồn là đồi Thi Nhân nơi nhà thơ Hàn Mặc Tử an nghỉ, thì lịch sử Quy Nhơn chính là tháp Đôi – biểu tượng vừa cụ thể, vừa trừu tượng của chiều sâu văn hóa và dấu ấn thời gian. Hình ảnh "tháp Đôi – cầu Đôi" đã đi sâu vào ký ức và tình cảm của người dân địa phương qua những câu ca dao đậm chất trữ tình:
"Cầu Đôi nằm cạnh tháp Đôi,
Vật vô tri còn đèo bòng duyên đôi lứa, huống chi tôi với mình."
"Cầu Đôi liền với tháp Đôi,
Quanh năm quấn quýt như tôi với nàng..."
Toàn cảnh tháp đôi. Ảnh: Sưu tầm.
Tháp Đôi còn có tên gọi khác là tháp Hưng Thạnh, do nằm trên vùng đất làng Hưng Thạnh xưa. Người Pháp từng gọi nơi đây là "tháp Khmer", dù kỳ thực đây là công trình kiến trúc đặc trưng của người Chăm – một dân tộc đã từng xây dựng vương quốc riêng trên đất miền Trung suốt gần một thiên niên kỷ.
Hiện tháp tọa lạc trên đường Trần Hưng Đạo, phường Đống Đa, ngay gần trung tâm thành phố Quy Nhơn. Hai tòa tháp sừng sững đứng song song như một biểu tượng của tình yêu thủy chung, gắn bó bền chặt, là nguồn cảm hứng cho biết bao câu ca, lời hát của người dân phố biển.
Tháp Đôi là một trong tám cụm tháp Chăm còn sót lại trên đất Bình Định – vùng đất từng là trung tâm văn hóa – tôn giáo quan trọng của vương quốc Chămpa xưa. Theo nghiên cứu, tháp được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XIII, tức là vào thời kỳ chuyển giao giữa hai giai đoạn phát triển – suy vong của vương quốc này.
Cụm tháp gồm hai công trình đứng cạnh nhau: tháp lớn cao khoảng 20m, tháp nhỏ cao khoảng 18m, cả hai đều quay mặt về hướng Nam – hướng được coi là cát tường theo quan niệm tâm linh phương Đông. Kỹ thuật xây dựng của người Chăm khiến giới nghiên cứu ngày nay vẫn phải ngưỡng mộ: những viên gạch nung được xếp khít đến mức không thấy mạch vữa, và cho đến nay, loại chất kết dính mà họ sử dụng vẫn là một bí ẩn chưa lời giải rõ ràng.
Tháp được chia làm ba phần chính:
-
Chân tháp được xây vững chắc bằng đá và gạch, tạo thế uy nghi như một nền móng vĩnh cửu.
-
Thân tháp có hình khối vuông, mặt tường được trang trí bằng những đường viền nổi và hoa văn cách điệu.
-
Đỉnh tháp có cấu trúc cong, phá cách so với hình chóp thường thấy ở các tháp Chăm khác, mang đậm ảnh hưởng kiến trúc Khmer, nhưng vẫn giữ được hồn cốt Chăm trong bố cục và chi tiết.
Các góc tháp trang trí tượng thần, phù điêu nhân vật và vũ công theo truyền thuyết Ấn Độ. Ảnh: Sưu tầm.
Điểm đặc sắc nhất nằm ở hệ thống điêu khắc trang trí. Các tượng chim thần Garuda, các linh vật đầu voi mình sư tử, cùng với hình ảnh các vị thần nhiều tay được chạm khắc bằng đá ở các góc tháp đều thể hiện sâu sắc tín ngưỡng Hindu giáo pha lẫn bản địa. Mỗi chi tiết đều được chạm khắc tỉ mỉ, sinh động, như còn thở nhịp sống huyền bí của một nền văn hóa đã qua.
Bàn thờ Linga bên trong tháp.
Bên trong tháp lớn, người Chăm xưa đặt biểu tượng linga – yoni tượng trưng cho năng lượng sinh sản và sự hòa hợp âm dương, thể hiện niềm tin vào sự sinh sôi và bảo tồn sự sống.
Trải qua hàng thế kỷ biến động cùng với chiến tranh, thiên tai, tháp Đôi từng bị hư hại nghiêm trọng. Nhưng bằng nỗ lực gìn giữ di sản văn hóa dân tộc, từ năm 1990 đến 1997, các chuyên gia trong và ngoài nước – đặc biệt là từ Ba Lan – đã phối hợp với đội ngũ khảo cổ học Việt Nam để trùng tu, phục dựng công trình này. Công trình được Nhà nước đầu tư hàng tỷ đồng để trả lại cho tháp dáng vẻ gần như nguyên bản.
Ngày nay, tháp Đôi nằm giữa khuôn viên rộng hơn 6.000m², thoáng đãng và thơ mộng, ẩn mình giữa những hàng cau, dừa, hoa đại – những loài cây gắn liền với văn hóa tâm linh Chăm. Nơi đây không chỉ là điểm đến hấp dẫn với du khách trong và ngoài nước, mà còn là không gian văn hóa sống động, nơi nghệ thuật, tâm linh và lịch sử hòa quyện.
Kiến trúc Tháp Đôi. Ảnh Sưu tầm.
Đến với tháp Đôi, không chỉ để chiêm ngưỡng một công trình kiến trúc – nghệ thuật đặc sắc, mà còn để lắng nghe tiếng vọng từ quá khứ, để ngậm ngùi trước sự phôi pha của thời gian và sự bền bỉ của văn hóa dân tộc. Trong dáng hình trầm mặc của tháp, du khách dễ bắt gặp hình ảnh một vương triều đã mất, nhưng linh hồn của nó vẫn đang sống – qua từng viên gạch, đường nét chạm trổ, và trong cả tình cảm trân quý mà người dân Quy Nhơn dành cho di sản ấy.
Thiếu nữ Chăm múa uyển chuyển, huyền ảo, mê đắm lòng người. Ảnh: Sưu tầm.
Tháp Đôi Quy Nhơn không chỉ là một công trình cổ, mà còn là dấu ấn văn hóa sống động, là nơi lưu giữ ký ức của thời đại, niềm tự hào của người Bình Định. Nó xứng đáng là một bảo tàng ngoài trời, nơi người ta có thể tìm hiểu về lịch sử, chiêm nghiệm triết lý sống, và hơn hết là cảm nhận được sự trường tồn của văn hóa Việt trong dòng chảy thời gian.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam