Trong tâm thức của người Cơ Tu, mối quan hệ giữa làng với làng, xã với xã không chỉ đơn thuần là láng giềng mà còn là sự gắn kết máu thịt qua những lời thề nguyền. Lễ kết nghĩa (Prongooch) chính là minh chứng sống động nhất cho truyền thống nhân văn đó.
Lễ kết nghĩa được tổ chức để giữ mối quan hệ ngày càng tốt đẹp, đoàn kết hơn giữa đồng bào tại các làng, xã với nhau
Lễ kết nghĩa người Cơ Tu gọi là Prongooch có nghĩa là proliêm (làm mối quan hệ tốt đẹp hơn), pro âm (mời uống rượu với nhau để giữ mối quan hệ gắn chặt, đậm tình).
Chính vì ý nghĩa đó mà lễ kết nghĩa tồn tại đến nay tạo ra tính nhân văn trong mối quan hệ giữa làng với làng, xã với xã.
Ngày xưa, người Cơ Tu tổ chức lễ kết nghĩa khi hai bên xảy ra mâu thuẫn. Để mâu thuẫn đó không kéo dài ảnh hưởng đến cuộc sống sau này, sẽ có một bên chủ động kết nghĩa để mối quan hệ giữa hai bên được hài hòa, gắn bó.
Còn hiện nay, lễ kết nghĩa được tổ chức không xuất phát từ sự mâu thuẫn mà là để giữ mối quan hệ ngày càng tốt đẹp, đoàn kết hơn.
Trước khi tổ chức lễ kết nghĩa, già làng bên chủ động kết nghĩa phải có chuyến "đi sứ" để trao đổi, bàn bạc với phía được kết nghĩa
Qua đó, cùng giúp nhau phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, giữ vững an ninh, chính trị, giao lưu văn hóa, phát triển du lịch...
Tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đoài Phương, Hà Nội), đồng bào Cơ Tu tại thành phố Đà Nẵng vừa tái hiện lễ kết nghĩa giữa xã Sông Kôn và xã Đông Giang. Bên xã Sông Kôn chủ động kết nghĩa, còn xã Đông Giang là bên được kết nghĩa.
Sau khi hai bên đã thống nhất tổ chức lễ kết nghĩa và chuẩn bị đầy đủ các lễ vật để phục vụ lễ kết nghĩa.
Bên xã Sông Kôn đã dựng nêu, chuẩn bị trống chiêng, trâu, bò, heo, cơm, rượu trắng, trà thuốc... Còn bên Đông Giang chuẩn bị bánh sừng trâu, cơm lam, xôi, gà, chim, cá ếch, rượu cần, tấm tút...
Việc tổ chức kết nghĩa luôn được bàn bạc, trao đổi kỹ lưỡng để tổ chức chu toàn, đón khách và tiếp đãi trang trọng
Trước ngày tổ chức lễ kết nghĩa, một thủ tục rất quan trọng đó là đồng bào Cơ Tu bên xã Sông Kôn cử đại diện 2 già làng đến xã Đông Giang để bàn chuyện kết nghĩa.
Sau đó, già làng ở Sông Kôn tổ chức họp để nghe hai cụ cử đi mời bà con ở xã Đông Giang báo cáo tình hình như: thời gian, số lượng khách ở xã Đông Giang đến Sông Kôn...
Trong ngày tổ chức lễ kết nghĩa, trước khi bà con Cơ Tu xã Đông Giang có mặt, già làng tại xã Sông Kôn đã tổ chức lễ cúng để báo với Giàng, với thần linh, trời, đất đang bảo vệ, che chở cho người dân của xã về việc tổ chức lễ kết nghĩa với xã Đông Giang.
Mâm lễ vật cúng được chuẩn bị chu đáo, kỹ lưỡng
Các già làng cầu cho giàng, thần linh, trời, đất đừng trách móc mà hãy phù hộ cho hai xã tổ chức lễ suôn sẻ, không để xảy ra những điều không hay trong ngày hôm nay và về sau này.
Khi đoàn của xã Đông Giang đã đến ngõ của địa điểm tổ chức, già làng ở xã Sông Kôn cử đại diện để đón khách tại ngõ (người Cơ Tu gọi là ga nâu).
Các thanh niên, phụ nữ nhận các lễ vật từ người Cơ Tu xã Đông Giang mang theo như cơm lam, bánh sừng trâu, xôi, gà, vịt, cá, ếch, rượu cần, tà vạc, tro đin, tấm tút...
Khi đã tiếp nhận các lễ vật xong, đại diện già làng xã Sông Kôn mời rượu và nói lý với đoàn xã Đông Giang.
Tại mỗi lễ hội, ngày vui của gia đình, làng, xã nói lý, hát lý là nghệ thuật diễn xướng dân gian của người Cơ Tu không bao giờ thiếu được
Các già làng làm lễ cúng báo với Giàng, thần linh, trời, đất về việc hai bên tổ chức kết nghĩa
Sau khi thủ tục mời rượu và nói lý của bên xã Đông Giang kết thúc, đại diện già làng xã Sông Kôn dẫn đoàn xã Đông Giang quay một vòng cây nêu lúc này tiếng chiêng, tiếng trống vang lên chào đón.
Tại địa điểm tổ chức, các già làng, bà con Cơ Tu xã Sông Kôn đã có mặt đầy đủ, chào đón, bắt tay với bà con xã Đông Giang và mời người ở xã Đông Giang dùng nước.
Khi đã ổn định hai bên nói lý, hát lý. Nghệ thuật nói lý, hát lý mang tính ứng khẩu nhanh, thấu tình đạt lý, phức tạp sâu lắng về ý tứ, cô đọng về tính chất, thâm thúy về nội dung.
Lễ kết nghĩa khép lại trong thanh âm rộn rã của trống chiêng và vũ điệu Tântung Dadă
Từ đó, bắt đối phương phải suy nghĩ cân nhắc và chắt lọc ý tứ, thể hiện sự am hiểu để hát trả đối phương của bên hát trước. Nói lý, hát lý có những cách thể hiện khác nhau.
Do vậy, không phải ai cũng có thể am hiểu hết được nghĩa của việc nói lý, hát lý. Muốn nói lý, hát lý được hay, ứng khẩu giỏi thì mới học nói lý, hát lý được. Để muốn hát lý thì phải có nói lý trước.
Năm 2015, nói lý, hát lý được Bộ VHTTDL công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Do đó, tại mỗi lễ hội, ngày vui của gia đình, làng, xã nói lý hát lý là nghệ thuật diễn xướng dân gian của người Cơ Tu không bao giờ thiếu được.
Tại lễ kết nghĩa này, bà con đồng bào Cơ Tu xã Sông Kôn và xã Đông Giang nói lý, hát lý đều mang ý nghĩa về kết nghĩa, tình đoàn kết giữa hai bên.
Trước đây mối quan hệ đã hài hòa tốt đẹp và sau khi tổ chức lễ kết nghĩa thì càng tốt đẹp hơn, gắn chặt hơn không để xảy ra mâu thuẫn.
Sau khi đã nói lý, hát lý xong hai bên làm lễ cúng báo với Giàng, thần linh, trời, đất hai bên tổ chức kết nghĩa.
Lễ vật cúng được bày ra mâm và tổ chức cúng tại lều cúng chuẩn bị trước đó. Mâm cúng chuẩn bị đầy đủ tất cả các lễ vật của người Cơ Tu xã Sông Kôn và Đông Giang đã mang theo như đầu heo, gà, cá, xôi, huyết heo, huyết gà, rượu, trà thuốc, đũa thần...
Những điệu múa thể hiện nét dịu dàng, uyển chuyển của người phụ nữ Cơ Tu
Sau khi thực hiện thủ tục cúng, hai bên mời rượu cho nhau để Giàng và thần linh chứng kiến từ hôm nay hai xã đã trở thành bạn bè thân hữu và hứa với Giàng, với thần linh sau khi tổ chức lễ hai xã sẽ không để xảy ra bất cứ mâu thuẫn, có khó khăn hoạn nạn cùng nhau giúp đỡ, luôn thể hiện tình keo sơn, đoàn kết, gắn bó; đồng thời cùng nhau phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo.
Lễ kết nghĩa khép lại trong thanh âm rộn rã của trống chiêng và vũ điệu Tântung Dadă. Nếu Tântung là điệu múa của nam giới, thể hiện sự mạnh mẽ, vươn lên của đấng nam nhi, thì Dadă là nét dịu dàng, uyển chuyển của người phụ nữ Cơ Tu.
Năm 2014, vũ điệu này đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, là niềm tự hào và là mạch máu chảy mãi trong lòng mỗi người dân Cơ Tu.
Lễ kết nghĩa của người Cơ Tu ở xã Sông Kôn - Đông Giang không chỉ là một nghi thức truyền thống, mà còn là ngọn lửa sưởi ấm tình anh em, là lời khẳng định về sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc giữa lòng thành phố Đà Nẵng hiện đại.
Nguồn Báo Văn hóa