Mỗi độ xuân về, các tỉnh Tây Bắc lại rộn ràng trong không khí đón năm mới với những phong tục Tết mang đậm màu sắc tín ngưỡng và triết lý nhân sinh. Trải qua nhiều thế hệ, các nghi lễ, tập quán ấy không chỉ phản ánh đời sống tinh thần phong phú của đồng bào các dân tộc, mà còn góp phần tạo nên bức tranh văn hóa Tết cổ truyền sinh động, giàu bản sắc nơi miền sơn cước.
Những phong tục đặc sắc làm nên bức tranh Tết giàu bản sắc của vùng Tây Bắc.
1. Tục hát thi với gà trống của người Pu Péo
Đêm giao thừa, người Pu Péo (Hà Giang) thức trắng để chờ tiếng gáy đầu tiên của gà trống. Khi gà cất tiếng, gia chủ đốt pháo ném vào chuồng để đàn gà cùng gáy vang, còn mọi người đồng thanh hát ca. Theo quan niệm của người Pu Péo, tiếng gà gáy là tín hiệu đánh thức mặt trời, mở đầu cho một năm mới tốt lành. Ai hát khỏe, hát to át được tiếng gà sẽ gặp nhiều may mắn, hạnh phúc trong năm mới.
Người Pu Péo ở Hà Giang, lưu giữ nhiều nét văn hóa độc đáo, góp phần làm phong phú bản sắc vùng cao nguyên.
2. Nghi thức thờ bát nước lã bí mật của người Pà Thẻn
Đêm 30 Tết, các gia đình người Pà Thẻn đều đóng kín cửa để thực hiện nghi thức thờ bát nước lã. Chủ nhà xin nước mới, đặt bát nước lên ban thờ và đậy kín cho đến hết tháng sáu âm lịch. Họ tin rằng nếu nước trong bát vơi ít, gia đình sẽ gặp nhiều điều tốt lành. Đây là nghi lễ linh thiêng, tuyệt đối không để người ngoài chứng kiến, bởi theo quan niệm, điều đó có thể mang lại rủi ro trong năm mới.
Pà Thẻn là một trong 10 dân tộc đặc biệt ít người, với nhiều phong tục độc đáo.
3. Người Lô Lô đánh thức gia súc và tục “ăn trộm” lấy may
Vào thời khắc giao thừa, người Lô Lô làm lễ đánh thức gia súc để cùng đón năm mới, thể hiện sự trân trọng đối với tài sản gắn bó suốt năm qua. Bên cạnh đó là phong tục “ăn trộm” lấy may: mỗi người lặng lẽ mang về nhà một vật nhỏ như củ tỏi, củ hành hay thanh củi. Việc này mang ý nghĩa cầu mong năm mới đủ đầy, làm ăn thuận lợi, và không bị xem là điều xấu.
Người Lô Lô quan niệm vạn vật đều có linh hồn.
4. Người Tày lấy nước thiêng đầu năm bằng ống tre
Khi tiếng gà đầu tiên gáy trong đêm giao thừa, người Tày cử người mang ống tre ra giếng làng hoặc mỏ nước để lấy nước thiêng về đặt lên bàn thờ. Ai lấy nước sớm nhất được cho là sẽ gặp nhiều tài lộc. Ống nước đầu năm tượng trưng cho ước nguyện mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Người Tày đang lấy nước về thờ.
5. Tết nhảy sôi động của người Dao
Tết nhảy là nghi lễ quan trọng của người Dao, được chuẩn bị từ cả tháng trước. Trong ngày Tết, đồng bào tụ họp tại nhà trưởng họ làm lễ cúng tổ tiên, sau đó thực hiện 14 điệu nhảy truyền thống dưới sự dẫn dắt của thầy cả. Các điệu nhảy mô phỏng sinh hoạt, lao động và truyền thuyết dân gian, diễn ra liên tục trong tiếng trống, tiếng khèn rộn rã suốt nhiều giờ.
Điệu nhảy của người Dao.
6. Người Mường gọi vía trâu về ăn Tết
Với người Mường, trâu là đầu cơ nghiệp. Trước giao thừa, họ chuẩn bị mõ, đuốc để đi gọi vía trâu về nghỉ Tết cùng gia đình. Phong tục này thể hiện lòng biết ơn đối với con vật đã gắn bó, vất vả cùng con người suốt một năm lao động.
Người Mường quan niệm trâu và nông cụ cũng cần được nghỉ ngơi sau một năm lao động.
7. Người Thái làm lễ gọi hồn với sợi chỉ thiêng
Tối 29 hoặc 30 Tết, mỗi gia đình người Thái mổ hai con gà, một để cúng tổ tiên, một dùng cho lễ gọi hồn. Thầy cúng lấy áo của từng thành viên bó lại, vắt lên vai, tay cầm một cây củi cháy đi ra đầu làng gọi hồn. Sau vài lần gọi, thầy về chân cầu thang của gia đình gọi thêm một lần nữa. Cuối cùng, thầy buộc một sợi chỉ thiêng vào cổ tay từng người với niềm tin xua đuổi tà ma, giữ cho hồn vía luôn bình an.
8. Tục vỗ mông – cách tỏ tình độc đáo của người Mông
Trong các lễ hội đầu xuân, trai gái người Mông dùng tục vỗ mông để bày tỏ tình cảm. Nếu cô gái đáp lại, nghĩa là có thiện cảm. Khi đôi bên thực sự phải lòng nhau, họ sẽ vỗ mông nhau đủ chín cái trước sự chứng kiến của cộng đồng và từ đó chính thức trở thành một đôi.
Tục vỗ mông của người Mường.
9. Lễ gội đầu tẩy trần của người Thái trắng
Vào trưa ngày cuối cùng của năm, từ già làng đến trẻ nhỏ người Thái trắng cùng nhau ra bờ sông để thực hiện lễ gội đầu. Họ dùng nước gạo đã ngâm chua nhẹ, từ từ xối lên tóc với mong ước gột rửa mọi điều không may mắn, xui xẻo của năm cũ. Nghi lễ này mang ý nghĩa đón chào một năm mới an lành, nhiều hi vọng.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam