Giữa trập trùng núi non Mường Khương (Lào Cai), nơi những bản làng người Nùng Dín nép mình bình yên, có một điệu vũ đã tồn tại lặng lẽ và được trao truyền từ nhiều thế hệ.
Múa ngựa giấy không chỉ đơn thuần là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn là nghi lễ thiêng liêng
Múa ngựa giấy của người Nùng Dín ở Tung Chung Phố (nay là xã Mường Khương, Lào Cai) không chỉ đơn thuần là một loại hình nghệ thuật dân gian, mà còn là nghi lễ thiêng liêng, là cây cầu nối giữa cõi dương và cõi âm, giữa con người thực tại với tổ tiên và kí ức cộng đồng.
Trong dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, điệu múa ngựa giấy vẫn được đồng bào nơi đây gìn giữ như một phần hồn cốt không thể tách rời.
Đối với người Nùng Dín, cái chết không phải là dấu chấm hết mà là sự khởi đầu cho một hành trình mới ở thế giới bên kia.
Một bài múa hoàn chỉnh bao gồm bảy động tác cơ bản, tuy không quá phức tạp về kĩ thuật nhưng đòi hỏi sự hòa quyện tuyệt đối giữa bước chân uyển chuyển và nét mặt giàu cảm xúc
Chính vì vậy, trong mỗi đám hiếu, gia đình luôn chuẩn bị cho người quá cố một "cuộc sống mới" chu toàn nhất.
Theo quan niệm ấy, ngựa giấy chính là phương tiện linh thiêng để chuyên chở lễ vật và của cải của người đã khuất về cõi âm.
Múa ngựa giấy vì thế trở thành nghi thức tiễn đưa không thể thiếu, vừa mang tính tâm linh, vừa thể hiện lòng hiếu kính sâu nặng của con cháu đối với người đã khuất.
Thông thường, những người thực hiện điệu múa này là bên thông gia hoặc con cháu trong dòng họ - những người mang trên vai cả trách nhiệm lẫn nghĩa tình sâu nặng.
Dù không cầu kì về đạo cụ nhưng mỗi chi tiết của múa ngựa giấy đều mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc
Điệu múa lúc khoan thai, trầm lắng; lúc lại mạnh mẽ, dữ dằn như đang khiêu chiến hay khao khát bứt phá
Dẫu khởi nguồn từ không gian trầm mặc của đám hiếu, nhưng theo sự biến đổi của thời gian, múa ngựa giấy đã bước ra khỏi khuôn khổ của nghi lễ tang ma để hòa mình vào những dịp vui của bản làng.
Ngày nay, trong những ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, các lễ hội truyền thống hay dịp Tết cổ truyền, tiếng chuông ngựa lại vang lên rộn rã, trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu, kết nối cộng đồng trong niềm vui chung.
Dù không cầu kì về đạo cụ, nhưng mỗi chi tiết của múa ngựa giấy đều mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc.
Để có được một buổi diễn thành công, việc chế tác đạo cụ là cả một nghệ thuật. Khó nhất là việc tạo hình đầu ngựa sao cho có hồn, có cái uy của linh vật vùng cao.
Hai người múa đứng đối diện nhau, chụm đầu ngựa lại như đang "tán tỉnh" đầy tình tứ, rồi cùng tung tăng nhởn nhơ gặm cỏ giữa núi rừng
Phần đầu ngựa được các nghệ nhân khéo léo tạo hình, dán giấy màu rực rỡ với quy ước tinh tế: ngựa cái mang sắc hồng thắm, ngựa đực khoác áo xanh thanh tân.
Khi tiếng nhạc nổi lên, hai người biểu diễn đứng trong hai vòng tròn bằng tre tượng trưng cho thân ngựa.
Hai người múa đứng đối diện nhau, chụm đầu ngựa lại như đang "tán tỉnh" đầy tình tứ, rồi cùng tung tăng nhởn nhơ gặm cỏ giữa núi rừng.
Điệu múa lúc khoan thai, trầm lắng; lúc lại mạnh mẽ, dữ dằn như đang khiêu chiến hay khao khát bứt phá.
Động tác tay đưa lên hạ xuống nhịp nhàng khiến chiếc chuông đồng trên cổ ngựa rung lên từng nhịp "ring ring, reng reng", tạo nên thanh âm rộn ràng như tiếng vó ngựa phi giữa ngàn mây.
Người múa lúc này không còn là "diễn" mà như đã "nhập" vào linh vật, hóa thân trọn vẹn để kể về những khoảnh khắc chia li, hờn giận và cả niềm vui vỡ òa khi đôi ngựa tìm về bên nhau trong ngày đoàn tụ.
Không chỉ có đàn ông mà cả phụ nữ, thanh thiếu niên trong bản cũng cùng tham gia thực hành điệu múa
Một bài múa hoàn chỉnh bao gồm bảy động tác cơ bản, tuy không quá phức tạp về kĩ thuật nhưng đòi hỏi sự hòa quyện tuyệt đối giữa bước chân uyển chuyển và nét mặt giàu cảm xúc.
Trước những đổi thay của thời cuộc, nỗi trăn trở về việc truyền dạy cho thế hệ sau luôn đau đáu trong lòng những người Nùng Dín nơi đây.
Từ năm 2011, một đội múa ngựa giấy đã được thành lập, từ vài người ban đầu đến nay đã có thể huy động hàng chục người cùng biểu diễn. Đáng mừng hơn, múa ngựa giấy đã được đưa vào trường học tại địa phương, giúp các em học sinh tiếp cận và yêu mến di sản của chính cha ông mình.
Ngày nay, không chỉ có đàn ông mà cả phụ nữ, thanh thiếu niên trong bản cũng cùng tham gia thực hành.
Giữa bao biến động, múa ngựa giấy của người Nùng Dín vẫn bền bỉ tồn tại như một sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại, gửi gắm những hi vọng vào tương lai.
Đó là niềm tự hào về một bản sắc dân tộc luôn sống động và đầy sức sống giữa đời sống đương đại.
Huy An