Cùng theo chân các lưu dân trong cuộc Nam tiến, các vị thiền sư đã đến Tây Ninh khai sơn phá thạch, mở cõi, tạo lập chùa chiền và truyền bá đạo Phật đến đại chúng. Nghi lễ thiền môn là các nghi thức Phật giáo được thực hành tại chùa trong các thời khóa công phu tu tập mỗi ngày và định kỳ theo lịch cúng ở chùa. Một số nghi thức dân gian, truyền thống tốt đẹp của địa phương cũng được các chùa ở Tây Ninh tiếp nhận và ứng dụng phù hợp trên tinh thần nhà Phật, thể hiện vai trò đồng hành và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc của Phật giáo.
Nghi thức chúc tán, trong nghi thức này gồm có nhiều nội dung như: chúc Tam bảo, chúc Hộ pháp, chúc vua, chúc tổ sư, chúc Linh Sơn, chúc Già Lam, chúc Giám Trai và lạy thù ân được thực hiện kết hợp vào thời khóa công phu khuya ngày sóc, vọng (tức mùng 1 và ngày 15 nông lịch) hằng tháng.
Trong khóa lễ này do vị trụ trì chùa làm sám chủ, một vị duy na đánh chuông, một vị duyệt chúng đánh mõ, một vị đánh khánh, một vị đánh trống, một vị bưng khay lễ, các vị trung khoan và đại chúng ở chùa cùng tán tụng, bên cạnh hồng chung có vị tư chung trực để dộng chuông xuyên suốt trong thời gian diễn ra khóa lễ. Trong đó, nghi thức chúc Linh Sơn là nghi thức đặc trưng riêng của Phật giáo Tây Ninh và một số chùa ở các vùng lân cận có thờ Linh Sơn thánh mẫu. Nghi thức chúc Linh Sơn được thực hiện tại ban thờ Bà Linh Sơn, khay lễ đặt trước ban thờ, ban kinh sư cùng đại chúng tụng Thất Phật diệt tội chơn ngôn, vị sám chủ quỳ chúc Linh Sơn thánh mẫu và phục nguyện rồi tán bài “Linh Sơn thánh mẫu chúa tể tiên nương, hồng hồng sắc tướng tập thần tiên, lan giám vật đệ hương ứng hiện chơn thường, nguyện cứu chư tai ương”.
Chư tăng thực hiện nghi thức “Chúc Linh Sơn thánh mẫu”
Phật giáo ở Tây Ninh xưa gắn bó với đại chúng qua loại hình ứng phú đạo tràng. Các khoa nghi ứng phú của Phật giáo hiện diện trong các lễ cúng ở chùa, đình, miếu, tư gia với các đám trai đàn, cúng chợ,… Các khoa nghi ứng phú có nhiều nguồn gốc khác nhau. Có nhiều nghi lễ bắt nguồn từ Phật giáo nhưng cũng có một số nghi lễ tuy trên danh nghĩa là của Phật giáo nhưng bị ảnh hưởng hay mượn hình thức của Nho giáo, Đạo giáo, những đạo lý, tín ngưỡng từ dân gian, văn hóa bản địa theo quan niệm “tam giáo đồng nguyên” hoặc “dĩ huyễn độ chơn”.
Hiện nay, có khoảng 50 khoa nghi khác nhau thuộc lĩnh vực chúc thọ, cầu an, cầu siêu, tang ma, nhương tinh, giải hạn, tam nguơn, tứ quý cùng nhiều nghi lễ thuộc Phật giáo như trai tăng, tống tăng, kỵ tổ, các lễ chính của Phật giáo như Phật đản, Vu lan,… cũng diễn xướng theo nghệ thuật ứng phú đạo tràng.
Một số khoa nghi trong ứng phú đạo tràng mang màu sắc dân gian như: khoa Hưng tác, nghi thức này với mục đích cung thỉnh và báo cáo rõ việc tiến hành nghi lễ đến thần Thành Hoàng Bổn Cảnh, cùng các thần linh sở tại, trong nghi thức này có đọc sớ tương tự như đọc chúc văn cúng ở đình làng.
Khoa Trình lục cúng là nghi thức hiến lễ gồm hương, hoa, đăng, trà, quả, thực tương tự như học trò lễ dâng lễ vật trong nghi thức Túc yết, Đoàn cả của lễ Kỳ yên ở đình làng. Khoa Đề phan, đây là nghi thức ban thụy, hiệu và tặng chữ cho người mất, chữ được vị thầy cả đề trên lá phan (hay tấm triệu), nghi thức này vốn bắt nguồn từ nghi thức thuyết minh sanh của Nho giáo trong lễ tang. Rồi còn các nghi thức Phát tấu, Phần chỉ, Khai xá... đều mang đậm chất dân gian. Trong lễ Kỳ yên ở các đình, miếu đều có thỉnh chư tăng đến để thực hiện nghi thức cầu an cho bá tánh và cầu siêu cho chiến sĩ trận vong, đồng bào tử nạn.
Nghi thức tảo tháp trong Phật giáo Tây Ninh xưa và nay
Đặc biệt trong Phật giáo Tây Ninh, từ lâu, các vị tổ sư đồng tôn phong Linh Sơn thánh mẫu là một vị “Bồ tát” nên còn được gọi với danh xưng là “Linh Sơn thánh mẫu Bồ tát”. Được thể hiện qua các văn bản, mộc bản xưa như trên các pháp phái ở chùa Phước Lưu, chùa Linh Sơn Tiên Thạch, chùa Linh Sơn Thanh Lâm và một số chùa trong tỉnh Tây Ninh đều có nội dung “Linh Sơn thánh mẫu”, “Nam mô Linh Sơn thánh mẫu Bồ tát tác đại chứng minh”. Trên sớ cầu an theo nghi thức Phật giáo Tây Ninh còn có thêm câu thỉnh: “Nam mô Linh Sơn thánh mẫu Bồ tát chứng minh tọa hạ” hoặc cũng có văn sớ đề “Phật Bà chứng minh”, Phật Bà ở đây được hiểu là “Phật Bà Linh Sơn” tức Linh Sơn thánh mẫu Bồ tát.
Chư tăng thực hiện nghi thức thiền môn tại chùa Phước Lưu (phường Trảng Bàng)
Gắn liền với Phật giáo Tây Ninh, Linh Sơn thánh mẫu còn được biết đến qua lễ vía Bà tổ chức hằng năm từ mùng 4 - 6/5 nông lịch theo nghi thức Phật giáo và dân gian tại chùa Linh Sơn Tiên Thạch, điện Bà trên núi Bà Đen.
Bên cạnh các nghi thức như Hưng tác, khai chung bản, nghinh Thần chủ, Tịnh trù, Lược phát, khai kinh đàn, Cấp thủy, bái sám hồng danh, cúng Ngọ, Chẩn tế cầu âm siêu dương thới. Đặc biệt, với khoa Trình thập cúng, đây là phần nghi thức quan trọng được thực hiện tại điện Bà, trong điệu nhạc lễ hòa cùng tiếng tum, đẩu và lời xướng của thầy sám chủ, ban kinh sư hai vị thầy cả dẫn học trò lễ nữ dâng lễ vật. Lễ vật dâng cúng Linh Sơn thánh mẫu gồm mười món, lần lượt theo thứ tự: hương (nhang), hoa, đăng (đèn), trà, quả (trái cây, trầu cau), thực (cơm, bánh), thủy (nước), đồ, châu, bảo (vàng, bạc, tiền).
Nghi thức Trình thập cúng trong lễ vía Linh Sơn thánh mẫu (núi Bà Đen)
Bên cạnh các nghi thức Phật giáo, các nghi thức dân gian cũng được thực hiện trong lễ vía như nghi thức mộc dục, thay áo mão do các vị ni sư cùng 6 người phụ nữ dùng nước được nấu từ hoa và lá thơm tắm tượng Bà, diễn xướng dân gian bóng rỗi, nghi thức đại bội, hát bội...
Với những nét đặc trưng này, năm 2019, Lễ vía Linh Sơn Thánh Mẫu - núi Bà Đen đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia theo Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Tương tự lễ vía Bà, Lễ hội Làm Chay ở Tầm Vu, với sự dung hòa giữa nghi thức Phật giáo và dân gian cũng đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2014.
Nghi thức Phật giáo trong Lễ hội Làm chay (xã Tầm Vu)
Qua các nghi thức dân gian được Phật giáo dung hòa trong những ngôi chùa ở Tây Ninh từ xưa đến nay đã cho thấy được tinh thần của Phật giáo luôn đồng hành cùng dân tộc. Với âm điệu du dương, trầm bổng của tán, tụng hòa cùng âm nhạc dân tộc khiến cho lời kinh, câu kệ dễ đi vào lòng người, hướng con người theo giáo lý Phật đà để đạt được sự an vui, hạnh phúc và tiến đến giác ngộ, giải thoát./.
Phí Thành Phát