Cùng với quá trình phát triển lâu dài của Phật giáo, tại Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực đồng bằng Bắc bộ, một số loại hình nghệ thuật như kiến trúc chùa chiền, điêu khắc tượng vũ cũng phát triển đặc sắc. Đặc biệt, đối với việc điêu khắc tượng Phật, tượng Tuyết Sơn có một vị trí đáng kể về nhiều phương diện.
Tượng Tuyết Sơn, hay tượng Phật Tuyết Sơn là một loại hình điêu khắc tượng Phật thể hiện hình ảnh Đức Phật Thích Ca Mâu Ni trong thời kỳ tu khổ hạnh.
Tượng Sa-môn Cồ Đàm tu khổ hạnh theo phong cách Gandhara, hiện vật tại Bảo tàng Lahore, Pakistan
Theo sự tích về cuộc đời Đức Phật, sau khi từ bỏ cung vàng điện ngọc, Ngài đã cắt bỏ râu tóc, mang áo Sa-môn, dấn thân vào con đường truy tầm chân lý.
Sa-môn Cồ Đàm lần lượt thọ giáo với các vị đạo sư danh tiếng đương thời như A-la-la Ca-lam và Uất-đầu-lam-phất rồi cùng tu khổ hạnh với 5 anh em Kiều-trần-như, thế nhưng, sau cùng, tất cả đều không giúp Ngài đạt đến được chân lý tối thượng. Ngài từ bỏ con đường khổ hạnh sau 6 năm ròng rã, tự mình nhập định trong 49 ngày dưới gốc Bồ-đề và sau chót, khám phá ra được chân lý vô thượng.
Trong truyền thống tạo tượng Phật, Bồ-tát dưới nhân dạng cụ thể bắt nguồn từ thời kỳ Gandhara, nhiều pho tượng, phù điêu đã được phụng tạo gắn liền với các giai đoạn trong cuộc đời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.
Tượng Tuyết Sơn chùa Mía được đặt trong tòa sơn động - một hình thức tạo hình đặc biệt ở nhiều chùa miền Bắc
Trong số đó, pho tượng Phật khổ hạnh hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lahore, Pakistan có niên đại ước tính vào khoảng thế kỷ thứ II sau Tây lịch là một trong số những pho tượng khổ hạnh nổi tiếng nhất. Tượng bằng đá xám, cao gần 0,9m được khai quật tại Sikri, Pakistan vào thế kỷ XIX và đưa về Bảo tàng Lahore vào năm 1894. Pho tượng này được đánh giá đạt đến độ tuyệt mỹ về tỷ lệ giải phẫu cơ thể người khi thể hiện sống động trên đá thân hình gầy gò trong tư thế thiền định, hiện rõ khung xương, các mạch máu cũng như gương mặt khắc khổ nhưng đầy kiên nghị của Sa-môn Cồ Đàm trong quá trình thực hành khổ hạnh.
Tượng Tuyết Sơn chùa Tây Phương, hiện vật lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Đối với các tượng Tuyết Sơn tại Việt Nam, hình thái cơ thể này cũng được thể hiện tương tự hình thức nói trên, tức thể hiện một nhân diện sống động, thực tế, bên cạnh nhiều chi tiết ảnh hưởng từ hình thức biểu đạt mang tính ước lệ và giàu tượng trưng của nghệ thuật Á Đông.
Mỗi pho tượng Tuyết Sơn lại có một phong thái, dáng dấp khác nhau: tượng thể hiện Sa-môn Cồ Đàm trong tư thế thiền định như tượng Tuyết Sơn chùa Bút Tháp (Bắc Ninh); tượng thể hiện tư thế tự tại với một chân gập vuông góc, một chân xếp bằng như tượng Tuyết Sơn chùa Mía, chùa Tây Phương, chùa Trăm Gian (Hà Nội); tượng thể hiện tư thế ngồi suy tư với cằm chống lên hai tay đặt trên gối ở chùa Keo (Hưng Yên).
Tượng Tuyết Sơn tại Việt Nam đa phần có niên đại vào khoảng thế kỷ XVI-XVII, dưới thời Lê - Trịnh. Đây là thời kỳ chứng kiến sự nở rộ của các hình thái nghệ thuật Phật giáo, với sự ủng hộ nhiệt thành của giới quý tộc trong việc dựng chùa tạo tượng.
Tượng Tuyết Sơn chùa Bút Tháp
Trong hệ thống tượng thờ tại các ngôi chùa miền Bắc, vị trí đặt tượng Tuyết Sơn cũng không có sự đồng nhất. Thông thường, tượng Tuyết Sơn thường được đặt bên cạnh ba pho tượng Tam Thế. Tuy nhiên, cũng có trường hợp, tượng Tuyết Sơn được đặt ở vị trí trung tâm với tượng nhị vị Tôn giả A Nan và Ca Diếp hai bên như ở chùa Tây Phương hay đặt trong tòa sơn động tại hậu điện như ở trường hợp chùa Mía.
Về chất liệu, đa phần tượng Tuyết Sơn được tạc bằng gỗ, được sơn son thếp vàng hoặc sơn màu, cũng có trường hợp tượng được nặn bằng hỗn hợp đất luyện với mật mía, giấy bản,… theo một tỷ lệ đặc biệt khiến cho tượng gần như rất ít chịu sự tác động từ môi trường trong suốt hàng trăm năm, như trường hợp pho tượng Tuyết Sơn chùa Keo. Pho tượng này hiện đang được làm hồ sơ để đề nghị công nhận là Bảo vật quốc gia.
Tượng Tuyết Sơn chùa Trăm Gian
Có thể nói, việc phụng tạo và tôn thờ tượng Tuyết Sơn là một điểm đặc sắc trong truyền thống cũng như nghệ thuật Phật giáo ở nước ta. Thông qua hình thái tượng Tuyết Sơn, người xưa đã khéo léo khắc họa và làm nổi bật lên ân đức sâu dày, tinh thần đại hùng lực của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni trên con đường truy tìm chân lý, chứng đạt đạo quả, là bài học sống động về đức tin cho hàng Phật tử.
Đồng thời, sự sống động, tinh tế và đặc sắc thể hiện trên các pho tượng Tuyết Sơn cũng cho thấy được phần nào tài hoa của người thợ thủ công Việt Nam trong quá khứ.
Lương Hoàng /Báo Giác Ngộ