Lễ cúng tạ đất cuối năm là một trong những nghi lễ truyền thống quan trọng trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và thần linh của người Việt. Đây không chỉ là một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh mà còn phản ánh nét đẹp văn hóa “uống nước nhớ nguồn”, thể hiện lòng biết ơn của con người đối với các đấng bề trên đã che chở cho gia đình suốt một năm qua.
Vào những ngày cuối năm âm lịch, bên cạnh các nghi lễ quen thuộc như cúng ông Công ông Táo, lễ tất niên hay bao sái bàn thờ, nhiều gia đình Việt vẫn duy trì lễ cúng tạ đất như một cách khép lại năm cũ trọn vẹn, đồng thời cầu mong năm mới bình an, hanh thông.
Lễ tạ đất, còn gọi là lễ cúng đất đai, là nghi lễ mang đậm yếu tố tín ngưỡng dân gian. Nghi lễ này có thể được thực hiện vào nhiều thời điểm trong năm như đầu năm, khi khai trương, chuyển nhà hoặc động thổ, song phổ biến nhất vẫn là vào dịp cuối năm.
Lễ cúng tạ đất cuối năm được các gia đình tổ chức nhằm bày tỏ lòng tri ân đối với các vị thần linh cai quản đất đai, nhà cửa, bếp núc – những đấng đã âm thầm bảo hộ cho cuộc sống gia đình được yên ổn, thuận hòa. Đồng thời, đây cũng là dịp để gia chủ gửi gắm mong ước về một năm mới nhiều tài lộc, sức khỏe và may mắn.
Lễ tạ đất bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ Thổ Công trong văn hóa Á Đông. Dân gian có câu: “Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá”, thể hiện niềm tin rằng mỗi mảnh đất đều có các vị thần trông coi, cai quản.
Theo quan niệm truyền thống, Thổ Công – bao gồm Thổ Địa, Thổ Kỳ – là những vị thần giữ vai trò bảo vệ đất đai, nhà cửa và sinh hoạt của con người. Sau một năm được các vị thần linh phù hộ, che chở, người dân làm lễ cúng tạ đất vào dịp cuối năm như một lời cảm tạ và tri ân.
Lễ cúng tạ đất cuối năm không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện sâu sắc đạo lý truyền thống của người Việt. Đây là dịp để gia chủ bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị thần đã bảo hộ cho gia đình trong suốt một năm, đồng thời cầu mong năm mới tránh được tai ương, công việc hanh thông, cuộc sống an lành.
Bên cạnh đó, nghi lễ này còn tạo cơ hội để các thành viên trong gia đình quây quần, cùng nhau chuẩn bị mâm lễ, dọn dẹp nhà cửa, sân vườn, từ đó gắn kết tình cảm và mang lại tinh thần tích cực trước thềm năm mới.
Không có quy định bắt buộc lễ cúng tạ đất cuối năm phải diễn ra vào một ngày cố định. Thông thường, nghi lễ này được thực hiện trong tháng Chạp âm lịch, sau ngày rằm tháng Chạp và trước Tết Nguyên đán.
Nhiều gia đình lựa chọn cúng tạ đất vào ngày 23 tháng Chạp, kết hợp với lễ tiễn ông Công ông Táo về trời, hoặc tiến hành cùng lễ tất niên cuối năm để thuận tiện và trang trọng.
Lễ cúng tạ đất cuối năm là nghi lễ quen thuộc của nhiều gia đình Việt vào dịp cuối năm.
Theo phong tục, lễ cúng tạ đất thường được thực hiện ngoài trời, tại sân nhà hoặc khu đất trống phía trước, nhằm thể hiện sự tôn kính đối với các vị thần cai quản đất đai.
Tuy nhiên, trong điều kiện không gian hạn chế, gia chủ hoàn toàn có thể cúng tạ đất trong nhà. Khi cúng trong nhà, cần chọn vị trí sạch sẽ, thoáng đãng, chuẩn bị mâm lễ đầy đủ và giữ thái độ trang nghiêm, thành kính trong suốt quá trình làm lễ.
Mâm lễ cúng tạ đất không nhất thiết phải cầu kỳ hay giống nhau ở mọi gia đình. Tùy điều kiện kinh tế, phong tục vùng miền và tín ngưỡng, gia chủ có thể chuẩn bị lễ vật phù hợp.
Ở miền Bắc, mâm lễ thường có xôi, gà luộc, bánh chưng, rượu, chè và hoa quả theo mùa. Miền Trung chuộng mâm lễ giản dị với xôi, bánh tét, gà luộc hoặc heo quay. Trong khi đó, miền Nam thường chuẩn bị mâm lễ phong phú hơn với bánh tét, mâm ngũ quả, heo quay và các món đặc trưng địa phương.
Dù khác nhau về hình thức, mâm lễ cúng tạ đất cuối năm thường có những lễ vật cơ bản như: hương, hoa, đèn nến; xôi và gà luộc; rượu, nước, trà; trái cây; trầu cau; bánh chưng hoặc bánh tét; cùng tiền vàng mã.
Mâm cúng tạ đất gồm các lễ vật quen thuộc.
Lễ cúng tạ đất có thể thực hiện ngoài sân hoặc trong nhà nên văn khấn thường gồm hai phần: khấn thần linh và khấn gia tiên. Nội dung văn khấn chủ yếu là lời kính mời các vị thần cai quản đất đai, bày tỏ lòng biết ơn vì sự che chở trong năm qua và cầu mong sự phù hộ trong năm mới.
Tùy theo phong tục từng vùng và tín ngưỡng gia đình, văn khấn có thể được điều chỉnh linh hoạt, quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm của gia chủ khi hành lễ.
Cũng như nhiều nghi lễ dân gian khác, lễ cúng tạ đất cuối năm là nét đẹp văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Dù xã hội ngày càng hiện đại, việc duy trì nghi lễ này vẫn góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần, giúp con người sống chậm lại, hướng về cội nguồn và những giá trị truyền thống tốt đẹp.
Quan trọng hơn cả, lễ cúng tạ đất không nằm ở mâm cao cỗ đầy, mà ở sự thành kính, chu đáo và tấm lòng biết ơn của mỗi gia đình khi khép lại năm cũ và đón chào năm mới với nhiều hy vọng tốt lành.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam