Chùa Nhẫm Dương (Nguồn ảnh: Ban Quản lý di tích thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương cũ)
Chùa Nhẫm Dương, còn gọi là Thánh Quang Tự, nằm tại phường Duy Tân, thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương cũ (nay thuộc phường Nhị Chiểu, thành phố Hải Phòng). Ngôi chùa tọa lạc dưới chân dãy núi Nhẫm Dương, thuộc hệ thống núi đá vôi Yên Tử kéo dài qua khu vực Đông Bắc Bộ – vùng đất được coi là địa linh nhân kiệt của đồng bằng sông Hồng.
Chùa được bao bọc bởi địa hình núi đá hiểm trở, xung quanh là các vách núi dựng đứng và hệ thống hang động tự nhiên như hang Chuông, hang Trống, hang Thánh Hóa, hang Tĩnh Niệm… Các đỉnh núi đều hướng về khu vực chính điện, tạo nên thế phong thủy tụ linh, hài hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc. Chính đặc điểm này đã làm nên không gian tâm linh độc đáo của chùa Nhẫm Dương.
Chùa Nhẫm Dương được bao bọc bởi hệ thống núi đá, hang động và bạt ngàn cây cối xanh mát quanh năm.
Theo các tài liệu lịch sử, chùa Nhẫm Dương được xây dựng từ thời Trần – giai đoạn Phật giáo phát triển rực rỡ trong lịch sử dân tộc. Tuy nhiên, dấu ấn nổi bật nhất của chùa gắn liền với thế kỷ XVII, khi Thiền sư Thủy Nguyệt (1637–1704) đến tu hành, thuyết pháp và truyền đạo tại đây.
Chính tại chùa Nhẫm Dương, Thiền sư Thủy Nguyệt đã sáng lập Thiền phái Tào Động ở Việt Nam – một trong hai dòng thiền lớn có ảnh hưởng sâu rộng trong Phật giáo Việt Nam. Sau khi viên tịch tại hang Thánh Hóa, ngài được tôn là Sơ Tổ của Thiền phái Tào Động Việt Nam, đưa chùa Nhẫm Dương trở thành Tổ đình của dòng thiền này.
Nhiều vị tổ sư kế tục như Tổ Chân Dung, Tổ Thanh Quý… từng tu tập tại đây, góp phần đưa chùa trở thành trung tâm truyền bá Phật pháp quan trọng ở miền Bắc trong các thế kỷ XVII–XVIII.
Chùa Nhẫm Dương được xây dựng theo bố cục “nội công ngoại quốc” truyền thống, gồm tam quan, tiền đường, thượng điện, nhà tổ và các công trình phụ trợ. Quy mô không lớn, song chùa lưu giữ nhiều giá trị kiến trúc và nghệ thuật Phật giáo cổ.
Điểm đặc biệt của chùa là hệ thống hang động tự nhiên gắn liền với hoạt động tu hành từ hàng trăm năm trước. Trong đó, hang Chuông và hang Trống có cấu trúc đá tạo âm thanh vang vọng khi gió thổi qua; hang Thánh Hóa là nơi Thiền sư Thủy Nguyệt thiền định và viên tịch; hang Tĩnh Niệm mang không gian yên tĩnh, phục vụ hành thiền. Các hang động này góp phần tạo nên không gian linh thiêng, đậm chất thiền môn.
Không chỉ có giá trị tôn giáo và lịch sử, khu vực chùa Nhẫm Dương còn được đánh giá cao về mặt khảo cổ học. Trong quá trình nghiên cứu và tu bổ, các nhà khoa học đã phát hiện hàng nghìn hiện vật như công cụ đá, đồ gốm, tiền cổ, xương động vật hóa thạch và đặc biệt là dấu tích cư trú của người tiền sử.
Nhiều hiện vật quý hiếm được khai quật trong khuôn viên và xung quanh chùa, trong ảnh là hiện vật văn hóa Đông Sơn.
Một số hóa thạch người và di vật cho thấy con người đã sinh sống tại khu vực núi Nhẫm Dương cách đây khoảng 30.000 năm. Những phát hiện này góp phần làm rõ lịch sử cư trú của người Việt cổ và sự phát triển văn hóa tiền sử ở Đông Nam Á. Nhiều hiện vật quý hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Hải Dương và Viện Khảo cổ học Việt Nam.
Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chùa Nhẫm Dương cùng hệ thống hang động từng là căn cứ bí mật của lực lượng cách mạng. Nơi đây được sử dụng để cất giấu vũ khí, tài liệu, lương thực và làm địa điểm hội họp, nhờ địa hình hiểm trở, kín đáo.
Khi bị địch phát hiện, nhà chùa đã chủ động thực hiện tiêu thổ kháng chiến nhằm bảo vệ cán bộ, chiến sĩ. Sau năm 1954, nhân dân địa phương dựng lại chùa bằng vật liệu đơn sơ. Từ đầu những năm 2000, chùa được Nhà nước và nhân dân quan tâm đầu tư trùng tu, từng bước khôi phục kiến trúc và cảnh quan.
Hằng năm, lễ hội chùa Nhẫm Dương được tổ chức từ ngày 5 đến ngày 7 tháng 3 âm lịch, nhân ngày viên tịch của Thiền sư Thủy Nguyệt. Lễ hội mang đậm màu sắc Phật giáo Thiền tông kết hợp với tín ngưỡng dân gian, gồm các nghi lễ rước nước, rước tổ, dâng hương, tụng kinh, thiền tọa.
Bên cạnh đó là các hoạt động văn hóa, thể thao dân gian như kéo co, đấu vật, thi nấu cơm, hát chèo… Lễ hội thu hút đông đảo nhân dân và du khách, trở thành sinh hoạt văn hóa – tâm linh tiêu biểu của vùng Kinh Môn, tỉnh Hải Dương.
Chùa Nhẫm Dương hội tụ nhiều giá trị đặc biệt về tâm linh, lịch sử và khảo cổ học. Đây là Tổ đình Thiền phái Tào Động Việt Nam, là di tích gắn với các triều đại phong kiến và hai cuộc kháng chiến, đồng thời là nơi lưu giữ dấu tích người tiền sử.
Hiện nay, chùa đã được UBND tỉnh Hải Dương xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh và đang được đề xuất nâng cấp lên di tích quốc gia đặc biệt. Việc bảo tồn, phát huy giá trị chùa Nhẫm Dương không chỉ nhằm gìn giữ một di tích tôn giáo, mà còn góp phần bảo tồn di sản văn hóa, lịch sử và tinh thần của dân tộc.
Với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, bề dày lịch sử và chiều sâu tâm linh, chùa Nhẫm Dương là điểm đến tiêu biểu cho những ai quan tâm đến Phật giáo, văn hóa truyền thống và lịch sử Việt Nam.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam