Văn hóa Đông Sơn là một trong những đỉnh cao tiêu biểu của văn minh Việt cổ, phản ánh rõ nét bản sắc văn hóa bản địa của cư dân người Việt trong thời kỳ tiền – sơ sử. Trên nền tảng văn hóa này, các nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc như Văn Lang thời các Vua Hùng và Âu Lạc dưới triều An Dương Vương đã được hình thành, mở đầu cho tiến trình dựng nước lâu dài của dân tộc Việt Nam.
Theo các kết quả nghiên cứu khảo cổ học và sử học, văn hóa Đông Sơn phân bố trên một không gian rộng lớn, tập trung chủ yếu ở khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ngày nay, với các di tích tiêu biểu tại Phú Thọ, Yên Bái, Hòa Bình, Hà Nội, Ninh Bình, Hà Nam, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. Đáng chú ý, dấu tích của văn hóa Đông Sơn còn được phát hiện tại một số khu vực lân cận như Vân Nam, Quảng Tây, Hải Nam (Trung Quốc), cũng như tại Lào và Thái Lan, cho thấy sự giao lưu văn hóa sâu rộng trong khu vực Đông Nam Á cổ đại.
Văn hóa Đông Sơn xuất hiện vào khoảng thế kỷ VIII trước Công nguyên, kế thừa và phát triển từ các nền văn hóa tiền Đông Sơn như Phùng Nguyên, Đồng Đậu và Gò Mun. Đây là giai đoạn đánh dấu bước phát triển vượt bậc về kỹ thuật luyện kim, đặc biệt là luyện đồng thau, đồng thời phản ánh sự hoàn thiện rõ rệt của đời sống kinh tế, xã hội và tinh thần của cư dân Việt cổ.
(Ảnh: Internet)
Theo TS. Nguyễn Văn Đoàn, Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, văn hóa Đông Sơn giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc, không chỉ là nền tảng vật chất cho sự hình thành các nhà nước sơ khai mà còn góp phần định hình bản sắc văn hóa Việt Nam. Những năm gần đây, nhiều di tích Đông Sơn và tiền Đông Sơn đã được điều tra, khai quật tại các địa điểm như Mả Tre, Đình Tràng (Cổ Loa, Hà Nội), Bãi Cọi (Hà Tĩnh), Xóm Dền (Phú Thọ), Nghĩa Lập (Vĩnh Phúc). Các cuộc khai quật với sự tham gia của các chuyên gia quốc tế đã cung cấp thêm tư liệu quan trọng, làm sáng tỏ tính thống nhất trong đa dạng của văn hóa Đông Sơn cũng như mối quan hệ giao lưu với các nền văn hóa đồng đại trong khu vực.
Từ kết quả nghiên cứu khảo cổ, các nhà khoa học đã xây dựng được hệ thống tư liệu tương đối đầy đủ, phản ánh toàn diện đời sống cư dân Đông Sơn, từ hình thức cư trú, nhà ở, phương thức mai táng đến hoạt động sản xuất và đời sống tinh thần. Trên cơ sở đó, nhiều học giả thống nhất quan điểm cho rằng văn hóa Đông Sơn chính là cơ sở vật chất – văn hóa của nhà nước Văn Lang – Âu Lạc, đặt nền móng cho truyền thống văn hóa Việt Nam.
Lịch sử nghiên cứu cho thấy, những cuộc khai quật Đông Sơn đầu tiên được tiến hành trong giai đoạn 1924–1932 do Pajot L., một viên chức thuế quan kiêm nhà sưu tầm cổ vật tại Thanh Hóa, chủ trì. Sau đó, học giả Goloubew của Trường Viễn Đông Bác cổ gọi giai đoạn này là “Thời đại đồng thau ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ”. Đến năm 1934, nhà khảo cổ học người Áo Heine-Geldern chính thức đề xuất thuật ngữ “Văn hóa Đông Sơn”, được giới học thuật nhanh chóng chấp nhận và sử dụng rộng rãi.
Mặc dù vậy, niên đại và phạm vi của văn hóa Đông Sơn từng được các học giả diễn giải khác nhau. Heine-Geldern cho rằng văn hóa Đông Sơn khởi đầu từ khoảng thế kỷ VIII–VII trước Công nguyên, trong khi Karlgren xác định muộn hơn, vào thế kỷ IV–III trước Công nguyên. Goloubew lại cho rằng văn hóa Đông Sơn kéo dài đến thời kỳ nhà Hán. Những khác biệt này phản ánh tính phức tạp và chiều sâu của quá trình nghiên cứu văn hóa Đông Sơn.
Một trong những biểu tượng tiêu biểu và có sức lan tỏa lớn nhất của văn hóa Đông Sơn là trống đồng. Theo nhà nghiên cứu Đặng Đình Thuận, trống đồng Đông Sơn không chỉ đại diện cho nền văn minh sông Hồng thời các Vua Hùng, mà còn trở thành biểu tượng thiêng liêng của văn hóa dân tộc Việt Nam. Trống đồng là bảo vật quý giá, kết tinh trí tuệ và bản lĩnh của người Việt cổ, đồng thời tích tụ giá trị tinh thần qua suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước.
Những chiếc trống đồng Đông Sơn được phát hiện trên khắp lãnh thổ Việt Nam là minh chứng sinh động cho vị trí đặc biệt của loại hình di vật này. Trong các nghi lễ trang trọng hay lễ hội truyền thống, tiếng trống đồng vang lên như lời nhắc nhở về cội nguồn dân tộc. Sử sách còn ghi lại cảm xúc của sứ thần nhà Nguyên Trần Phu khi đến Thăng Long, nghe tiếng trống đồng mà thốt lên:
“Kim qua ảnh lý đan tâm khổ;
Đồng cổ thanh trung bạch phát sinh.”
Quê hương của trống đồng Đông Sơn là vùng Đất Tổ Phú Thọ cùng các tỉnh trung du, đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Trống đồng Đông Sơn tồn tại trong khoảng từ thế kỷ VII trước Công nguyên đến thế kỷ VI sau Công nguyên, là sản phẩm kết tinh trí tuệ, sự sáng tạo và bản lĩnh của cư dân Việt cổ.
Vượt qua những thách thức khắc nghiệt của thiên nhiên, tổ tiên ta đã xây dựng nên một nền văn hóa đồng thau mang đậm bản sắc bản địa, đạt trình độ phát triển cao trong khu vực Đông Nam Á cổ đại. Trống đồng Đông Sơn chính là kết quả rực rỡ của nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước, tỏa sáng trên lưu vực sông Hồng – nơi khởi nguồn của dân tộc và đất nước Việt Nam hôm nay.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam