Theo gia phả của một số gia đình ở Tây Ninh, vùng đất Rạch Rích thuộc làng Tân Bửu (nay là xã Lương Hòa, tỉnh Tây Ninh) được coi là một trong những nơi người Việt đến định cư từ rất sớm. Trong đó, dòng họ Phạm là một trong những dòng họ đến khẩn hoang đầu tiên tại vùng đất này.
Hai ngôi mộ của thủy tổ Phạm Văn Y cùng phu nhân họ Mai trước nhà thờ
Qua lời kể của các bậc cao niên, thủy tổ Phạm Văn Y cùng phu nhân từ vùng Ngũ Quảng đặt chân đến Tân Bửu để khai khẩn đất đai, tạo lập dòng họ và phát triển nghề nghiệp. Trải qua nhiều thế hệ, con cháu họ Phạm tiếp tục duy trì truyền thống, gắn bó với quê hương, phát triển và lập nghiệp.
Một số ít di chuyển đến làng Thanh Hà, An Thạnh (Long An xưa), làng Tân Nhựt (nay thuộc TP.Hồ Chí Minh) cùng một số địa phương khác, xây dựng cuộc sống mới, kết nối hình thành các chi tộc theo huyết thống và lập nhà thờ họ. Hằng năm, các chi họ đều trở về nhà thờ họ Phạm Rạch Rích để tổ chức lễ cúng việc lề, con cháu quây quần, tri ân và kính nhớ tổ tiên.
Nhà thờ họ Phạm Rạch Rích ở xã Lương Hòa, tỉnh Tây Ninh
Ông Phạm Thanh Phong – Phó Chủ tịch Hội đồng Họ Phạm Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng họ Phạm tỉnh Tây Ninh, chia sẻ: “Theo cổ lệ, họ Phạm ở Rạch Rích tổ chức cúng việc lề vào dịp đầu tiết Thanh minh. Trước đây, việc lề được cúng tại nhà ông cố ông tôi tại ấp 5, xã Tân Bửu. Sau giải phóng, Hội đồng họ Phạm tiến hành sưu tầm mồ mã ông bà, tìm được vùng đất có 2 ngôi mộ, xác định được thủy tổ Phạm Văn Y cùng phu nhân họ Mai chôn cất tại đây, vận động con cháu trong họ ở Rạch Rích và nhà hảo tâm chung tay xây dựng nhà thờ họ Phạm, đến năm 2021 tổ chức khánh thành công trình, đi vào hoạt động và tổ chức lễ hội tại nơi này”.
Mâm cúng việc lề của dòng họ Phạm Rạch Rích
Các vị bô lão trong dòng họ thực hiện nghi thức cúng việc lề
Nhà thờ được xây dựng trên địa tích 500m2, gồm các hạng mục như: Nhà thờ chính, sân nền, vòng rào, cổng tường, mặt sân,… Tổng kinh phí xây dựng hơn 4,7 tỉ đồng, trong đó Tập đoàn Vingroup TP.Hồ Chí Minh tài trợ 3,5 tỉ đồng, còn lại do các doanh nghiệp và con cháu dòng họ Phạm đóng góp.
Bên trong thờ Thượng Thủy tổ Đô Hồ Đại Vương Phạm Tu, bên cạnh có bài vị Cửu huyền thất tổ Phạm tộc, phía sau là nơi lưu tro cốt dòng họ, phía trước nhà thờ có bia Tổ quốc ghi công và 2 ngôi mộ của Thủy tổ Phạm Văn Y cùng vợ.
Trong lễ cúng, mâm cúng việc lề được bày dưới đất cạnh 2 ngôi mộ, lót lá chuối mỗi bên có 10 chén. Lễ vật dâng lên gồm mâm cơm canh, heo quay, thủ vĩ heo (đầu và đuôi heo), gà luộc, cá lóc nướng và cháo cá ám. Đặc biệt, cá lóc nướng hay dùng để nấu cá ám đều không đánh vảy, không cắt đuôi, không cắt vây, bên cạnh còn có một số chén làm bằng bẹ chuối để tưởng nhớ đến Thủy tổ thời mở cõi, khẩn hoang gặp khó khăn.
Cúng xong, các lễ vật trên mâm cúng được chiết ra đặt trên chiếc thuyền thả xuống sông như một cách tưởng nhớ tới tiền nhân khi xưa đi ghe, thuyền theo đường sông, rạch tới vùng đất này sinh sống, lập nghiệp và còn được hiểu là đưa tiễn tổ tiên.
Con cháu dòng họ Phạm Rạch Rích dâng hương và đọc chúc văn tưởng nhớ tổ tiên
Sau khi cúng bên ngoài, con cháu dòng họ Phạm ở Rạch Rích trở vào bên trong nhà thờ dâng hương và đọc chúc văn tưởng nhớ tổ tiên. Đặc biệt năm nay có sự hiện diện của nhà thờ họ Phạm Đăng và nhà thờ họ Phạm ở Cây Xay (phường An Tịnh, tỉnh Tây Ninh) cũng trở về tham dự cúng việc lề, cùng sự góp mặt của đoàn Cải lương Vàm Cỏ, các đình làng tại địa phương.
Sau lễ cúng, con cháu quây quần trước sân nhà thờ dùng bữa cơm thân mật, nghe vọng cổ. Dịp này, soạn giả Bùi Thanh Bình công bố sáng tác ca khúc “Tỏa hương nhà thờ họ Phạm” qua trình bày của Chuông vàng vọng cổ Lê Hoàng Nghi và nghệ sĩ Thu Mỹ.
Tục cúng việc lề của dòng họ Phạm ở Rạch Rích không chỉ là một phong tục đậm bản sắc văn hóa dân gian, mà còn là dịp để con cháu các chi họ Phạm hội tụ, tri ân tiền nhân và vun đắp tinh thần đoàn kết dòng họ. Việc duy trì nghi lễ qua nhiều thế hệ góp phần gìn giữ giá trị lịch sử – văn hóa, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” được các thế hệ người Việt trân trọng và tiếp nối./.
Minh Trí - Phí Thành Phát