Lễ Khỏi Kêm (mở cửa rừng) của người Dao ở xã vùng cao Đường Hoa (Quảng Ninh) không chỉ mở đầu mùa sản xuất, mà còn là một “quy ước thiêng” để giữ rừng. Việc phục dựng nghi lễ thành lễ hội đang mở ra hướng làm du lịch mới.
“Lá chắn thiêng” của đại ngàn
Trúc Bài Sơn là vùng rừng núi nơi đồng bào Dao Thanh Y, Dao Thanh Phán sinh sống lâu đời tại xã Đường Hoa. Với họ, rừng không chỉ là sinh kế mà còn là không gian văn hóa, tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng.
Trước đây, người dân chủ yếu du canh du cư, khai thác rừng để mưu sinh. Những năm gần đây, cùng với định canh định cư và chính sách phát triển lâm nghiệp, nhận thức về bảo vệ rừng đã thay đổi rõ rệt. Người dân chuyển sang cách sống thuận theo tự nhiên, vừa khai thác vừa gìn giữ.
Nghệ nhân Chíu Chăn Dảu, thôn Lý Quáng cho biết, trước đây lễ hội thường chỉ diễn ra trong 1 ngày 1 đêm. Hiện nay, một số thôn bản vẫn tổ chức nhưng không thường niên.
Các nghệ nhân phục dựng nghi lễ mở cửa rừng
Nghi lễ Khỏi Kêm được tổ chức vào đầu năm, khoảng tháng 2 âm lịch là tập tục quan trọng của người Dao. Trước khi bước vào rừng sản xuất, cộng đồng làm lễ cúng, xin phép thần linh với mong muốn một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi.
Bà Chìu Nhì Múi (thôn Lý Quáng) cho biết, lễ Khỏi Kêm là nghi lễ chung của cả người Dao Thanh Y và Dao Thanh Phán. Với người Dao, trước khi vào rừng phải làm lễ xin phép.
“Rừng có thần, có luật của rừng, mình không thể tùy tiện. Lễ Khỏi Kêm không chỉ để cầu may mà còn nhắc nhau giữ rừng. Ai vào rừng cũng phải có ý thức, không chặt phá bừa bãi”, bà Múi giải thích.
Thông qua các nghi thức và lời khấn, người dân được nhắc nhở về trách nhiệm với tài nguyên rừng, hạn chế khai thác tùy tiện, giữ cân bằng tự nhiên.
Nghi lễ này đồng thời đóng vai trò như một quy ước cộng đồng trong bảo vệ rừng. Thông qua các nghi thức và lời khấn, người dân được nhắc nhở về trách nhiệm với tài nguyên rừng, hạn chế khai thác tùy tiện, giữ cân bằng tự nhiên.
Ông Tằng Lập Dùng, người có uy tín thôn Lồ Má Coọc, chia sẻ: “Từ xưa, Khỏi Kêm không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là quy ước để người Dao bảo vệ rừng, ai cũng phải tuân theo. Người già luôn nhắc con cháu rằng rừng có luật của rừng, làm lễ không chỉ để xin phép, mà để sống có trách nhiệm với rừng”.
Từ bảo tồn văn hóa đến phát triển du lịch
Từ một nghi lễ mang tính cộng đồng khép kín, Khỏi Kêm đang dần bước ra ngoài thôn bản. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, xã Đường Hoa được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã Quảng Sơn, Quảng Long và Đường Hoa. Là địa bàn còn nhiều khó khăn với trên 40% là người DTTS, địa phương xác định hướng phát triển dựa trên lợi thế văn hóa và tự nhiên.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã nhiệm kỳ 2025-2030 đặt ra mục tiêu bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch bền vững. Trong đó, việc phục dựng nghi lễ Khỏi Kêm và tổ chức thành lễ hội là một trong những giải pháp trọng tâm. Khu vực Trúc Bài Sơn có nhiều tiềm năng phát triển du lịch sinh thái như Núi Đục, suối đá, hồ Trúc Bài Sơn và đỉnh Quảng Nam Châu cao 1.507m.
Ông Nguyễn Sơn Hà, Phó Chủ tịch UBND xã Đường Hoa cho biết: “Việc phục dựng nghi lễ Khỏi Kêm và lần đầu tiên tổ chức thành Lễ hội Khỏi Kêm vừa thể hiện nguyện vọng của nhân dân, vừa gìn giữ, bảo tồn văn hóa truyền thống của người Dao, đồng thời hướng tới xây dựng sản phẩm du lịch, thu hút du khách đến với vùng rừng núi biên cương phía đông bắc tỉnh Quảng Ninh”.
Lễ hội Khỏi Kêm không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân, mà còn từng bước hình thành sản phẩm du lịch mới.
Lễ hội Khỏi Kêm không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân, mà còn từng bước hình thành sản phẩm du lịch mới. Việc kết hợp bảo tồn văn hóa với khai thác du lịch được kỳ vọng tạo thêm sinh kế, đồng thời quảng bá hình ảnh vùng đồng bào Dao.
Từ một nghi lễ truyền thống, Khỏi Kêm đang trở thành điểm tựa để địa phương phát triển bền vững, nơi con người tìm lại cách sống hài hòa với rừng và gìn giữ bản sắc giữa nhịp phát triển mới.
Mỹ Dung