Nhắc đến Quảng Ngãi phần lớn du khách sẽ nghĩ ngay đến những món ngon đặc sản như đường phèn, mì Quảng... Tuy nhiên không phải ai cũng biết và thưởng thức don - đặc sản của vùng đất này.
Con don là cái tên khá xa lạ, nhiều người không biết, thậm chí có những người chưa từng nghe qua bởi đây là đặc sản chỉ có ở Quảng Ngãi. Con don mà nhiều người thắc mắc thuộc loài nhuyễn thể, họ nhà hến, vỏ mỏng hình quả trám úp vào nhau, con dài nhất chưa đến 2cm.
Don thường sống ở sông Trà và sông Vệ, từ lâu đã trở thành một món ăn đặc sản phổ biến tại Quảng Ngãi. Mùa don nhiều nhất vào khoảng tháng 5, tháng 6 hàng năm.
Người dân địa phương đi cào don như cào nghêu, cào hến. Don Quảng Ngãi nhỏ xíu, vùi sâu dưới cát nên việc cào don cũng không phải dễ dàng. Muốn cào được số lượng lớn, người dân phải ngâm mình dưới nước hàng giờ. Sau khi cào, người ta sẽ rửa, ngâm nước để don nhả hết cát, làm sạch, loại rong rêu, các loại ốc hến khác lẫn vào. Sau đó mang đi ngâm với nước vo gạo khoảng nửa ngày cho don nhả hết chất bùn. Cho don vào một cái nồi, đổ nước ngập rồi đun sôi. Luộc don tỉ lệ một phần don hai phần nước, luộc cho đến khi há miệng. Nước sôi, người ta khuấy đều với lực mạnh cho don nhả hết đất cát ra.
Don sau khi luộc chín thì tách riêng nước luộc và don thành 2 phần riêng, đãi bỏ vỏ, lấy ruột cho vào nước luộc, nêm gia vị, mắm muối, thêm hành lá và hẹ, nhất định phải kèm với ớt xiêm mới tròn vị. Cách làm phần don, người ta dùng đũa khuấy đều để phần thịt rớt ra khỏi vỏ. Tách vỏ xong thì cho phần thịt don vào nước luộc nấu lại. Sau đó thêm hành phi, ớt xanh và nêm nếm theo khẩu vị. Đặc biệt, món ăn này phải nêm thật cay cho dậy mùi. Nước luộc don có vị ngọt thanh vô cùng dễ ăn do đó người dân Quảng Ngãi không quá cầu kì trong cách chế biến.
.jpg)
Canh don ăn với bánh tráng sống hoặc bánh tráng nướng. Cách ăn truyền thống của người Quảng Ngãi là bẻ bánh tráng thành từng miếng nhỏ, cho vào tô súp nóng cho đến khi mềm và ngậm nước. Sau đó chỉ cần múc từng muỗng don ăn cùng để cảm nhận hương vị ngọt thanh hòa quyện. Đây có lẽ là cách thưởng thức don phổ biến nhất của người dân địa phương.
Nhiều thực khách khi ăn món don Quảng Ngãi khá bất ngờ. Bởi món don khi bưng lên chỉ là một tô nước màu trắng đục có những con don bên trong. Bên trên cho ít hành tây thái mỏng và ít bánh tráng bẻ nhỏ. Người ta ăn don khi còn nóng hổi, thêm vào tô trái ớt hiểm hoặc chút tương ớt xào để món ăn thêm hấp dẫn. Nhìn đơn giản nhưng món ăn đủ sức khiến du khách thưởng thức qua một lần là nhớ mãi. Món ăn gói ghém cả hương vị biển cả, mùi nước, mùi nhà quê, hương vị của quê hương Quảng Ngãi chân chất, thật thà, bình dị.
Ngoài cách ăn trên, người dân địa phương còn có thể chế biến thành món xào với hành, nấu canh rau cải, canh rau muống hay nấu cháo cũng rất ngon. Sang hơn có thịt don xào với miến, bún mì…
Món don đặc sản Quảng Ngãi từ lâu đã in sâu vào tiềm thức của những người con đất Quảng. Dù đi đâu, món ăn này vẫn trở thành một phần ký ức, thứ hương vị quê nhà thân thuộc mà họ luôn gìn giữ. Hiện nay, nhiều địa phương khác cũng bán món canh don, nhưng có lẽ, chỉ thưởng thức ở Quảng Ngãi, người ta mới cảm nhận hết vị ngon nguyên bản, đặc trưng của món ăn này.
Kim Phụng