Cháo ấu tẩu, món ăn được làm từ vị thuốc có độc tính là củ ấu tẩu, nhưng qua cách chế biến của đồng bào dân tộc Mông ở Hà Giang lại trở thành đặc sản nổi tiếng.
Củ ấu tẩu là một loại cây phổ biến ở các tỉnh phía Bắc Việt Nam, đặc biệt là vùng cao Hà Giang với khí hậu lạnh. Tuy bề ngoài giống với củ ấu miền xuôi, nhưng củ ấu tẩu và củ ấu thông thường là hai loại hoàn toàn khác nhau. Củ ấu tẩu mọc trên đá, có cấu trúc cứng và chứa các chất độc. Ấu tẩu thường được trồng từ tháng 12 âm lịch và khoảng từ tháng 7 đến tháng 10 dương lịch là thời điểm thu hoạch ấu tẩu.
Trong lĩnh vực y học, ấu tẩu được coi là một loại dược liệu quý với nhiều tác dụng chữa bệnh. Tuy nhiên, củ ấu tẩu tươi là rất độc và nguy hiểm. Theo người dân địa phương, việc ăn trực tiếp củ ấu tẩu có thể gây tử vong. Thậm chí, đã xảy ra trường hợp người dùng uống nhầm rượu thuốc từ củ ấu tẩu và dẫn đến tử vong.
Tuy nguy hiểm, nhưng qua bàn tay chế biến khéo léo của người dân tộc Mông tại Hà Giang, củ ấu tẩu đã được biến thành một món ăn ngon miệng và được ưa chuộng. Khi được chế biến đúng cách, củ ấu tẩu sẽ có tác dụng chữa trị nhiều bệnh như giải cảm, giảm mệt mỏi, giãn gân cốt, và giúp ngủ ngon. Trong dân gian, đã từ lâu tồn tại các bài thuốc ngâm củ ấu tẩu với rượu, được sử dụng để chữa trị các chứng phong, tê chân, tay, xương, khớp.
Cháo ấu tẩu từ lâu đã được coi là món cháo đặc sản ở Hà Giang. Món cháo này ban đầu là món ăn giải cảm của người Mông nhưng về sau trở thành món ăn đặc sản được nhiều người yêu thích. Người dân nơi đây gọi là cháo ấu tẩu bởi nó được chế biến từ gạo nương và chân giò lợn đem nấu lẫn với củ ấu tẩu tạo thành món ăn độc đáo.
Người Mông Hà Giang có bí quyết để “hóa giải” độc dược thành… bổ dưỡng với cách chế biến kỳ công. Củ ấu tẩu sau khi được sơ chế bỏ vỏ, đem ngâm trong nước gạo một đêm, rồi ninh cho nhừ mềm, bở bung ra, thành chất sền sệt thì nấu với gạo tẻ ngon, gạo nếp cái đã được ngâm và giã qua, cùng với chân giò heo đã được hầm nhừ, thêm chút gia vị, nấu nhừ. Khi ăn, múc bát cháo ra bát, đập trứng gà, cho thêm một số loại rau thơm như hành, tía tô, trộn đều rồi ăn nóng. Thường một nồi cháo to chỉ sử dụng vài củ ấu tẩu.
Cháo nấu xong mang sắc nâu đậm, nhìn giống bát cháo lòng của người miền xuôi, vị bùi, béo và thơm đặc biệt. Vì là vị thuốc nên đặc trưng của cháo ấu tẩu là vị đắng như tam thất. Tuy nhiên cái đắng hòa cùng miếng ấu tẩu bùi, dẻo, quyện với cái ngọt của nước xương ninh và thơm ngậy của trứng đọng lại thành hương thơm, vị ngọt ngào trong cổ, tạo cảm giác lạ miệng và hấp dẫn.
Cháo ấu tẩu có quanh năm và đặc biệt chỉ bán vào buổi tối. Bởi lẽ theo kinh nghiệm lâu năm của những người dân ở đây cháo có tác dụng tốt nhất qua giấc ngủ đêm. Với nhiều người dân ở thị xã vùng cao này cháo ấu tẩu là món ăn đêm thường nhật. Tối tối khi nhà nhà lên đèn cũng là lúc hàng cháo ấu tẩu tấp nập khách ra vào.
Buổi tối mùa đông lạnh giá, được ngồi trong không gian hàng quán ấm áp bếp hồng và thưởng thức một bát cháo ấu tẩu với đủ các cung bậc mùi vị, cái vị đắng của ấu tẩu, cay cay của tiêu, thơm thơm của hành, tía tô sẽ đưa thực khách lạc vào miền cảm xúc thật khó tả. Bát cháo ấu tẩu cũng như vị thuốc bổ giúp xóa tan mệt nhọc của một ngày để có một giấc ngủ sâu và khoan khoái hơn.
Quốc Thịnh