Giữa vùng duyên hải đầy nắng gió của tỉnh Bình Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), chùa Cổ Thạch (hay chùa Hang) hiện lên như một khoảng lặng hiếm hoi, nơi con người có thể tạm rời xa nhịp sống hối hả để tìm về sự an yên. Tựa lưng vào núi đá, hướng mặt ra biển Đông, ngôi cổ tự hơn 180 năm tuổi mang vẻ đẹp giao hòa giữa thiên nhiên hoang sơ và không gian tâm linh trầm mặc, trở thành điểm dừng chân không thể bỏ qua trên hành trình khám phá miền biển Nam Trung Bộ.
Toàn cảnh chùa Cổ Thạch nhìn từ trên cao. (Ảnh: sưu tầm)
Chùa Cổ Thạch tọa lạc tại xã Bình Thạnh, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận cũ (nay thuộc xã Liên Hương, tỉnh Lâm Đồng), cách TP Phan Thiết khoảng 100 km về phía Bắc. Ngôi chùa nằm gọn trong khu du lịch Cổ Thạch, nơi núi đá nguyên sinh, rừng cây và biển cả cùng hiện diện trong một không gian hiếm có. Với diện tích hơn 2.000 m², phía Đông Nam hướng biển, ba mặt còn lại tựa núi, chùa mang dáng thế “tựa sơn hướng hải” đặc trưng của nhiều ngôi cổ tự Việt Nam.
Theo sử liệu, vào khoảng các năm 1835–1836, thiền sư Bảo Tạng đã tìm đến vùng đất này và khai lập chùa Cổ Thạch. Thuở ban đầu, chùa chỉ là một thảo am nhỏ, vách ván, lợp lá, làm nơi tu hành và hoằng pháp. Thiền sư trụ trì tại đây khoảng năm năm, sau đó giao lại cho các đệ tử, tiếp tục hành trình độc hành về phương Nam, dừng chân tại các vùng thuộc Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu ngày nay.
.jpg)
Một góc chánh điện chùa Cổ Thạch. (Ảnh: interner)
Trải qua nhiều lần trùng tu, đặc biệt vào thời vua Thiệu Trị, chùa được mở rộng về quy mô và hoàn thiện về nghệ thuật kiến trúc. Đáng chú ý, nhiều hạng mục cổ vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn, tạo nên chiều sâu lịch sử cho ngôi chùa giữa miền biển nắng gió. Năm 1996, chùa Cổ Thạch được công nhận là di tích – thắng cảnh quốc gia.
Con đường lên chùa quanh co theo sườn đồi đá cao khoảng 64 m so với mực nước biển. Từ xa, cổ tự ẩn hiện giữa nền trời và những khối đá xám bạc, gợi cảm giác như bước vào một cõi thiền giữa thiên nhiên.
Trước cổng Tam quan, lối vào chính điện có tượng voi và hổ hộ pháp. (Ảnh: internet)
Cổng Tam quan quay về hướng Tây Nam, dẫn lên bằng 36 bậc thang ghép từ những phiến đá tự nhiên. Dưới chân bậc thang, đôi rồng uốn lượn như dang rộng vòng tay đón khách hành hương. Gần đó, tượng hổ ngồi, voi nằm được tạc tạo tinh tế, tạo nên những điểm nhấn sinh động ngay từ lối vào.
Trước Chính điện, ba phiến đá tự nhiên xếp hàng ngang nổi bật hình tượng cá Kình bằng đá – theo kinh Phật gọi là “ma kiệt”, biểu trưng cho sự cứu độ, chở che của Quan Thế Âm Bồ Tát đối với ngư dân miền biển. Trong không gian tĩnh lặng, hình tượng ấy như nhắc nhớ mối gắn kết lâu đời giữa chùa và đời sống cư dân ven biển.
.jpg)
Chính điện chùa tọa lạc trên khu đất bằng phẳng, tựa lưng vào các phiến đá lớn. (Ảnh: sưu tầm)
Chùa Cổ Thạch không chỉ là một ngôi chùa đơn lẻ mà là cả một quần thể kiến trúc tâm linh trải rộng trên khu đồi đá hơn 4 ha. Chính điện, nhà Tổ, nhà thiền, gác chuông, lầu trống, các am cốc… được bố trí hài hòa giữa những tảng đá lớn tự nhiên.
Hang thờ Phật Mẫu Chuẩn Đề. (Ảnh: sưu tầm)
Mỗi hang động thờ một Phật, một Bồ tát hoặc một vị sư đã viên tịch. (Ảnh: sưu tầm)
Mỗi hang động trong chùa là một không gian thờ tự riêng biệt: hang thờ Tổ khai sơn Bảo Tạng, hang Phật Mẫu Chuẩn Đề với tượng Phật tám tay và nhiều pho tượng cổ, hang Tam Bảo thờ 23 pho tượng Phật có kích thước và niên đại khác nhau. Ánh sáng len lỏi qua khe đá, hòa cùng mùi trầm hương, tạo nên bầu không khí linh thiêng, tĩnh tại.
Những câu liễn, câu đối vẫn được giữ lại cho đến thời nay. (Ảnh sưu tầm)
Dù đã trải qua hơn 170 năm, chùa Cổ Thạch vẫn lưu giữ nhiều di sản văn hóa quý giá: hệ thống tư liệu Hán Nôm, hoành phi, câu liễn, câu đối được chạm khắc, khảm xà cừ tinh xảo. Đại Hồng chung và trống sấm – những hiện vật có niên đại từ đầu thế kỷ XIX – vẫn hiện diện như chứng nhân lặng lẽ của thời gian.
Các công trình kiến trúc trong chùa mang đậm nghệ thuật tạo hình truyền thống, nổi bật với hình tượng “tứ linh” Long – Lân – Quy – Phụng trên mái chùa và những không gian tôn nghiêm, tạo nên vẻ đẹp vừa uy nghi vừa gần gũi.
Dưới chân núi là những bãi biển hoang sơ, sóng biển vỗ rì rào bình yên. (Ảnh sưu tầm)
Không ồn ào, không phô trương, chùa Cổ Thạch hấp dẫn du khách bằng vẻ đẹp nguyên sơ, sự tĩnh lặng và chiều sâu văn hóa. Giữa núi đá, hang động và biển trời mênh mang, ngôi cổ tự như một khoảng dừng cần thiết cho những ai muốn tìm lại nhịp thở chậm rãi, lắng nghe thiên nhiên và chính mình trong hành trình khám phá miền biển Nam Trung Bộ.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam