Trong bức tranh đa dạng của văn hóa các dân tộc Việt Nam, văn hóa tín ngưỡng của người Tày – Nùng giữ một vị trí đặc biệt. Không chỉ là hệ thống niềm tin tâm linh, tín ngưỡng Tày – Nùng còn là môi trường tích hợp và sản sinh nhiều giá trị văn hóa, góp phần định hình bản sắc tinh thần của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Cốt lõi của văn hóa tín ngưỡng Tày – Nùng là quan niệm về sự tồn tại song song của hai thế giới: thế giới trần tục của con người và thế giới siêu nhiên của thần linh, tổ tiên. Hai thế giới ấy không tách rời mà có mối quan hệ gắn bó mật thiết, thường xuyên “thông quan” với nhau thông qua các nghi lễ tín ngưỡng. Trong đời sống thường nhật, con người tìm đến thần linh để cầu mong sức khỏe, mùa màng tốt tươi, gia đình bình an và cộng đồng yên ổn.
Tín ngưỡng Tày – Nùng không tồn tại đơn lẻ mà luôn gắn với một hệ thống các yếu tố văn hóa phong phú. Đó là kho tàng huyền thoại, truyện kể dân gian về các vị thần, các nhân vật linh thiêng; là hệ thống bài cúng, lời khấn, lời hát thờ được sử dụng trong các nghi lễ; là các hình thức diễn xướng dân gian kết hợp giữa lời ca, âm nhạc và động tác nghi lễ. Bên cạnh đó còn có nghệ thuật tạo hình như tranh thờ, đồ thờ, cùng những quy tắc ứng xử mang tính chuẩn mực của con người trước thần linh và cộng đồng.
.jpg)
Trong sinh hoạt tín ngưỡng của người Tày – Nùng, ngôn ngữ giữ vai trò trung tâm trong việc kết nối con người với thế giới siêu nhiên. Ngôn ngữ tín ngưỡng thể hiện qua lời khấn, bài cúng, các làn điệu hát nghi lễ, trong đó nổi bật là hình thức diễn xướng mang tính tổng hợp, vừa kể chuyện, vừa ca hát, vừa thực hành nghi lễ. So với người Việt, nơi các thần tích, thần phả, kinh kệ đã được văn bản hóa ở trình độ cao, các hình thức tín ngưỡng của người Tày – Nùng chủ yếu vẫn tồn tại dưới dạng truyền miệng, được lưu giữ và trao truyền qua trí nhớ của các thầy cúng và cộng đồng.
Chính đặc điểm truyền miệng này tạo nên tính linh hoạt và sống động cho văn hóa tín ngưỡng Tày – Nùng, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức trong việc bảo tồn. Khi các thế hệ thầy cúng cao tuổi dần vắng bóng, nguy cơ mai một những tri thức tín ngưỡng cổ truyền ngày càng rõ nét. Tuy vậy, trong nhiều cộng đồng, tín ngưỡng vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì các chuẩn mực đạo đức, củng cố mối quan hệ gia đình – làng bản và nuôi dưỡng ý thức cộng đồng.
Có thể khẳng định, văn hóa tín ngưỡng Tày – Nùng không chỉ phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan của một tộc người, mà còn là thành tố quan trọng góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa dân tộc Việt Nam. Việc nghiên cứu, nhận diện và bảo tồn các giá trị tín ngưỡng truyền thống của người Tày – Nùng vì thế mang ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh hiện đại hóa và giao thoa văn hóa ngày nay.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam