Các Thành hoàng là nhân vật lịch sử phần lớn là những người có thật trong lịch sử, như Hai Bà Trưng, Ngô Quyền, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Công Trứ…, nhưng cũng có vị là những nhân vật nửa thật nửa huyền thoại, như Vua Hùng, An Dương Vương, Cao Lỗ, Triệu Quang Phục…., thậm chí có những vị vốn gốc không phải là nhân thần, hay nhân vật lịch sử mà sau này được “lịch sử hóa”, “nhân vật hóa”.
Thành hoàng là các nhân vật lịch sử chiếm số lượng đông nhất trong các Thành hoàng là “ Nhân thần”, đồng thời cũng là loại Thành hoàng được thờ cúng phổ biến nhất ở đồng bằng Bắc Bộ. Ví dụ trong số hơn 600 vị Thành hoàng được thống kê ở tỉnh Bắc Ninh thì có 496 là Nhân thần, trong đó đại đa số là nhân vật lịch sử. Ở Hà Tây (cũ), trong số 290 vị Thành hoàng được thống kê thì có 185 vị là Nhân thần, trong đó 70 là nhân vật lịch sử. Riêng ở Nam Hà cũ, Trần Hưng Đạo được thờ phụng ở hơn 400 làng xã…
.jpg)
Đền thờ Hai Bà Trưng (Mê Linh, Hà Nội)
Thực tế trên chứng tỏ, trong đạo thờ thần ở nước ta, tục thờ Thành hoàng có nội dung lịch sử và xã hội sâu sắc. Đó là thứ chủ nghĩa yêu nước đã được linh thiêng hóa và tâm linh hóa. Điều này cắt nghĩa tại sao, một mặt ý thức lịch sử, lòng yêu nước là một ý thức, tình cảm sâu đậm trong con người Việt Nam, tâm hồn Việt Nam, và mặt khác, các hình thức tín ngưỡng chứa đựng nội dung lịch sử này cũng tồn tại lâu bền.
Các Thành hoàng là nhân vật lịch sử trải dài suốt các thời đại, từ thời lập nước (Hùng Vương - An Dương Vương) qua thời Bắc thuộc đến các triều đại phong kiến sau này. Duy chỉ có thời Tây Sơn chúng tôi chưa thống kê được nhân vật nào được thờ làm Thành hoàng ở đồng bằng Bắc Bộ. Tuy nhiên, nếu kể từ thời Hùng Vương đến triều Lê (thế kỷ XV – XVI) thì các vị Thành hoàng là nhân vật lịch sử thuộc triều Trần (thế kỷ XIII) trở về trước chiếm số lượng đông nhất. Ví dụ, riêng ở Bắc Ninh, trong số 496 Thành hoàng là nhân vật lịch sử thì đã có 419 vị là nhân vật lịch sử từ thế kỷ XIII trở về trước đến tận thời Hùng Vương - An Dương Vương. Trong đó, thời Hùng Vương, tiền Lý và hậu Lý là các giai đoạn có nhiều nhân vật lịch sử trở thành Thành hoàng nhất.
Về phương diện không gian, chúng ta cũng dễ nhận ra các vùng mà ở đó các Thành hoàng là nhân vật lịch sử thuộc về các triều đại nhất định. Ví dụ, vùng Hà Tây cũ, Hà Bắc cũ, Vĩnh Phú cũ thường có nhiều Thành hoàng là nhân vật lịch sử thời Hùng Vương - Hai Bà Trưng- Tiền Lý. Còn vùng Nam Định, Thái Bình thì lại có nhiều Thành hoàng gắn với thời Trần.
Ban Nghiên cứu Tôn giáo