Huyện Cần Đước, tỉnh Long An cũ (nay thuộc tỉnh Tây Ninh) không chỉ nổi tiếng với đặc sản gạo nàng thơm Chợ Đào mà còn là vùng đất giàu giá trị di sản văn hóa. Trong đó, Nhà cổ Trăm Cột là công trình kiến trúc độc đáo, mang đậm dấu ấn nhà rường Huế, hài hòa trong không gian sông nước Nam Bộ.
Nhà Trăm Cột ở xã Long Hựu (tỉnh Tây Ninh)
Nhà Trăm Cột tọa lạc bên tả ngạn sông Vàm Cỏ Đông, thuộc xã Long Hựu, tỉnh Tây Ninh (trước đây là xã Long Hựu Đông, huyện Cần Đước, tỉnh Long An). Ngôi nhà do ông Trần Văn Hoa, Hương Sư làng Long Hựu, xây dựng vào đầu thế kỷ XX. Dù mang tên “trăm cột”, thực tế công trình có tới 120 cột gỗ, gồm 68 cột chính và 52 cột phụ, tạo nên hệ khung vững chắc hiếm thấy.
Ngôi nhà cổ được xây dựng từ năm 1901.
Đây là ngôi nhà rường kiểu Huế, có mặt bằng hình chữ “Quốc”, gồm ba gian, hai chái đôi, diện tích xây dựng 822m², nằm trong khuôn viên vườn rộng gần 4.900m². Công trình được khởi công năm 1901, hoàn thành phần xây dựng năm 1903 và hoàn tất chạm khắc vào năm 1904. Toàn bộ phần trang trí do 15 nghệ nhân làng Mỹ Xuyên (Thừa Thiên – Huế) thực hiện, sử dụng các loại gỗ quý như cẩm lai, mun; mái lợp ngói âm dương, nền lát gạch Tàu lục giác, nâng cao gần 1m so với mặt đất.
Phía sau ngôi nhà
Kết cấu nhà theo kiểu xuyên trính (nhà rường), bộ khung bát trụ, bố trí theo trục Tây – Đông, Tiền – Hậu. Các chi tiết trính, trổng được uốn cong, chạy chỉ tinh xảo; điểm nối đỡ đòn dông nóc nhà được cách điệu hình “chày cối”, biểu trưng cho triết lý âm – dương hòa hợp. Đây là kiểu kiến trúc truyền thống vừa chắc chắn, vừa mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc.
Ngôi nhà có đến 120 cột, trong đó 68 cột chính và 52 cột vuông nhỏ phụ trợ
Điểm nổi bật của Nhà Trăm Cột nằm ở hệ thống chạm khắc gỗ tinh vi, thể hiện trình độ nghệ thuật điêu khắc bậc cao. Các vì kèo, xuyên, bao lam, vách ngăn đều được chạm nổi, chạm lọng công phu với những đề tài quen thuộc của mỹ thuật Huế như “tứ linh”, “tứ thời”, “vân hóa long”, “bát quả”. Đặc biệt, bên cạnh các mô típ truyền thống, nghệ nhân còn đưa vào nhiều hình ảnh gần gũi với Nam Bộ như mãng cầu, bình bát, khế, măng cụt, tạo nên sự giao thoa văn hóa độc đáo.
Đây là kiểu nhà truyền thống có nhiều ưu điểm bởi bộ khung rất chắc chắn
Không gian nội tự và ngoại khách là nơi tập trung cao nhất giá trị thẩm mỹ của công trình. Gian ngoại khách được trang trí bằng các hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng, cẩn xà cừ, thể hiện tư tưởng hướng tới cuộc sống an nhàn, cầu phúc – chúc thọ và ca ngợi cảnh sắc thiên nhiên. Tất cả được bố cục hài hòa, tạo nên vẻ trang nghiêm của một ngôi nhà thờ họ, đồng thời toát lên sự tráng lệ của kiến trúc truyền thống.
Bộ trường kỷ quý đặt ngay gian chính để trà nước tiếp khách hàng ngày
Bên trong ngôi nhà, nhiều vật dụng sinh hoạt bằng gỗ quý có tuổi đời hơn trăm năm vẫn được lưu giữ nguyên vẹn. Cách bài trí không gian phản ánh nếp sống, đạo lý gia phong chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo và Phật giáo, đồng thời mang đậm phong vị sinh hoạt Nam Bộ xưa.
Theo các nhà nghiên cứu, Nhà Trăm Cột mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn, đậm dấu ấn Huế nhưng không rập khuôn. Việc xây dựng trong bối cảnh Nam Bộ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX đã tạo nên những biến thể linh hoạt trong trang trí và không gian, phản ánh đời sống văn hóa của vùng đất phương Nam thời thuộc Pháp.
Từ hệ cột đến bàn ghế, giường, tủ, phản… đều được chạm khắc tinh xảo, công phu.
Năm 1997, Nhà cổ Trăm Cột được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia. Trải qua hơn 120 năm, công trình vẫn giữ được giá trị kiến trúc và nghệ thuật đặc sắc, trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách khi về Long An.
Không chỉ là nơi tham quan, Nhà Trăm Cột còn là minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa vùng miền, góp phần làm phong phú thêm bức tranh di sản kiến trúc Việt Nam và đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản cho các thế hệ mai sau.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam