Trong hệ thống 12 con giáp của người Việt, con Ngựa (Ngọ) không chỉ là dấu mốc thời gian mà còn là một biểu tượng văn hóa – lịch sử giàu tầng nghĩa, gắn với hành trình dựng nước và giữ nước, với đời sống tinh thần, tín ngưỡng và cả những quan niệm phong thủy, tử vi đã ăn sâu trong tâm thức dân gian. Nhân Tết Bính Ngọ, khi mùa xuân mở ra những hành trình mới, hình tượng con Ngựa lại trở về như một lời nhắc nhở về ý chí bền bỉ, tinh thần dấn thân và khát vọng vươn xa của người Việt.
Ngựa trong lịch sử dân tộc: Chiến mã của những thời khắc quyết định
Trong lịch sử Việt Nam, ngựa gắn liền với hình ảnh người anh hùng và chiến trận. Từ truyền thuyết Thánh Gióng với ngựa sắt phun lửa, đến những đoàn kỵ binh thời Lý – Trần, ngựa luôn là phương tiện chiến lược trong các cuộc hành quân, liên lạc và tấn công nhanh.
Sử sách ghi lại, trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông thế kỷ XIII, ngựa được triều đình nhà Trần đặc biệt coi trọng, lập trại nuôi ngựa quân sự, phục vụ cho việc vận chuyển quân lương và cơ động chiến trường. Hình ảnh ngựa không chỉ là sức mạnh vật chất mà còn biểu trưng cho tinh thần xung phong, sẵn sàng hy sinh vì non sông.
Ở thời bình, hệ thống ngựa trạm trên các tuyến đường thiên lý giúp truyền đạt mệnh lệnh triều đình, kết nối các vùng miền. Những con ngựa thồ lầm lũi vượt núi rừng là hình ảnh quen thuộc của một đất nước dài và hẹp, nơi sự kiên trì là điều kiện để tồn tại.
Nuôi ngựa ở Kỳ Sơn
Ngựa trong tranh dân gian: Ước vọng hanh thông, phú quý
Trong nghệ thuật tạo hình dân gian, ngựa xuất hiện nổi bật trong tranh Đông Hồ, Hàng Trống, đặc biệt trong các bức tranh tết. Hình ảnh “Mã đáo thành công” – ngựa phi nước đại, bờm tung gió, chân chạm mây – là lời chúc phổ biến cho sự thành đạt, thăng tiến và bình an trở về.
Tranh ngựa thường được vẽ với dáng động, không tĩnh tại, màu sắc rực rỡ (đỏ, vàng, lam), thể hiện sinh khí mạnh mẽ. Theo quan niệm dân gian, treo tranh ngựa trong nhà ngày tết là để kích hoạt vận khí, cầu mong công việc hanh thông, làm ăn thuận lợi, con cháu học hành đỗ đạt.
Ở tranh Hàng Trống, ngựa còn mang dáng vẻ uy nghi, gắn với yếu tố tín ngưỡng, linh thiêng; trong khi tranh Đông Hồ lại gần gũi, mộc mạc, phản ánh ước mong đời thường của người dân.
Ngựa trong tín ngưỡng dân gian: Cầu nối giữa cõi thiêng và cõi trần
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu và thực hành hầu đồng, ngựa thờ là một hình tượng quan trọng. Các màu ngựa (ngựa Ô, ngựa Bạch, ngựa Xích, ngựa Vàng) tương ứng với các phủ trong Đạo Mẫu (Thiên – Nhạc – Thoải – Địa), biểu trưng cho phương tiện của các thánh trong việc tuần du, cứu độ nhân gian.
Ngựa ở đây không đơn thuần là con vật, mà là linh thể chuyên chở quyền năng, thể hiện ước vọng con người được che chở, dẫn dắt trên đường đời nhiều biến động.
Con Ngựa trong phong thủy – tử vi phương Đông
Trong phong thủy, Ngọ thuộc hành Hỏa, phương Nam, giờ Ngọ (11 giờ – 13 giờ) là thời điểm dương khí đạt cực thịnh. Người tuổi Ngọ thường được xem là năng động, thẳng thắn, yêu tự do, giàu nhiệt huyết, thích hành động và không chịu bó buộc.
Năm Bính Ngọ thuộc can Bính (Hỏa dương) kết hợp chi Ngọ (Hỏa), tạo nên nguồn năng lượng mạnh mẽ, tượng trưng cho sự bùng nổ, khởi đầu, đổi mới và bứt phá. Trong quan niệm dân gian, đây là năm thuận lợi cho những ai dám nghĩ, dám làm, nhưng cũng đòi hỏi sự tiết chế để tránh nóng vội, quá đà – “ngựa hay cũng cần người cầm cương”.
Trong phong thủy nhà ở và kinh doanh, hình tượng ngựa thường được đặt quay vào trong nhà, tượng trưng cho tài lộc, thành công trở về, tránh quay ra ngoài với hàm ý “ngựa đi mất”.
Ngựa trong ngôn ngữ và nhân sinh quan Việt
Ngựa đi vào đời sống ngôn ngữ với nhiều thành ngữ, tục ngữ mang tính triết lý:
“Mã đáo thành công” – chúc thắng lợi;
“Đường dài mới biết ngựa hay” – đề cao bản lĩnh và độ bền;
“Ngựa quen đường cũ” – nói về thói quen khó đổi.
Những hình ảnh ấy phản ánh một nhân sinh quan coi trọng hành trình hơn điểm đến, coi trọng sự kiên trì, trung nghĩa và năng lực vượt khó – những phẩm chất mà người Việt luôn đề cao trong lao động và cuộc sống.
Từ lịch sử, tín ngưỡng đến tranh dân gian, phong thủy và tử vi, con Ngựa hiện diện như một biểu tượng văn hóa đa tầng, gắn liền với khát vọng đi xa, đi bền và đi đúng hướng của dân tộc Việt Nam. Nhân Tết Bính Ngọ, khi mỗi người bắt đầu một vòng thời gian mới, hình ảnh con Ngựa lại nhắc ta về giá trị của ý chí, lòng trung thành và tinh thần dấn thân, những điều đã giúp dân tộc Việt Nam bền bỉ đi qua bao thăng trầm lịch sử và tiếp tục vươn mình trong thời đại mới./.
Nguyễn Thế Lực