Chùa Việt Nam Quốc Tự không chỉ là công trình tôn giáo mang đậm dấu ấn kiến trúc Phật giáo Bắc Tông tại TP.Hồ Chí Minh, mà còn là biểu tượng gắn liền với một giai đoạn đấu tranh lịch sử đầy biến động của Phật giáo Việt Nam vào đầu thập niên 1960. Sự ra đời, trùng tu và phát triển của ngôi chùa này phản ánh những chuyển biến quan trọng trong mối quan hệ giữa Phật giáo và xã hội Việt Nam hiện đại.
Chùa Việt Nam Quốc Tự . Ảnh: Internet
Chùa Việt Nam Quốc Tự được khởi công xây dựng lần đầu tiên vào năm 1964, trong bối cảnh Phật giáo Việt Nam đang bước vào một giai đoạn đấu tranh mạnh mẽ nhằm đòi quyền bình đẳng tôn giáo dưới chế độ Việt Nam Cộng hòa.
Cuộc đấu tranh này đạt đỉnh điểm vào năm 1963, sau sự kiện nhà sư Thích Quảng Đức tự thiêu tại ngã tư Phan Đình Phùng – Lê Văn Duyệt (nay là Nguyễn Đình Chiểu – Cách Mạng Tháng 8) nhằm phản đối chính sách kỳ thị Phật giáo của chính quyền đương thời. Đây là bước ngoặt khiến phong trào Phật giáo nhận được sự quan tâm lớn từ trong nước và quốc tế.
Trong bối cảnh đó, ý tưởng xây dựng một "Việt Nam Quốc Tự" ra đời như một biểu tượng cho sự thống nhất của 13 tổ chức, tông phái và hội đoàn Phật giáo đã tham gia phong trào đấu tranh. Ngôi chùa được xem là “Quốc Tự” – tức là ngôi chùa mang tầm vóc quốc gia của Phật giáo Việt Nam thời kỳ hiện đại.
Tượng đài Bồ Tát Thích Quảng Đức trong khuôn viên chùa. Ảnh: Internet
Sau năm 1975, khuôn viên chùa bị thu hẹp và nhiều công trình trong chùa không còn giữ được nguyên trạng do những thay đổi trong quy hoạch đô thị và cơ chế quản lý tôn giáo.
Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XXI, đặc biệt từ năm 2014, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã khởi động dự án trùng tu và tái thiết toàn bộ Chùa Việt Nam Quốc Tự trên nền đất cũ, với sự hỗ trợ từ chính quyền TP.Hồ Chí Minh. Dự án này nhằm phục dựng lại biểu tượng của phong trào đấu tranh Phật giáo, đồng thời tạo ra một trung tâm Phật giáo tầm cỡ quốc gia.
Tháp Đa Bảo 13 tầng – Biểu tượng của sự thống nhất Phật giáo. Ảnh: Internet
Ngôi chùa hiện nay là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc truyền thống Phật giáo Bắc Tông với các yếu tố hiện đại. Nổi bật trong khuôn viên là Tháp Đa Bảo 13 tầng, cao 63 mét – công trình biểu tượng cho sự thống nhất và hy sinh của 13 tổ chức Phật giáo trong phong trào đấu tranh năm 1963.
Tòa tháp cũng là nơi lưu giữ nhiều tư liệu lịch sử liên quan đến cuộc vận động của Phật giáo, đồng thời tôn thờ xá lợi của Bồ Tát Thích Quảng Đức, người đã trở thành biểu tượng thiêng liêng của tinh thần từ bi và bất bạo động trong lịch sử tôn giáo Việt Nam.
Chính điện Chùa Việt Nam Quốc Tự. Ảnh: Internet
Chính điện của chùa được thiết kế theo mô hình tam bảo truyền thống nhưng có sự cải tiến trong cách tổ chức không gian và ánh sáng, với điểm nhấn là các hoa văn sen – biểu tượng gắn liền với giáo lý Phật đà về thanh tịnh và trí tuệ.
Chùa Việt Nam Quốc Tự hiện là trụ sở chính của Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam TP.Hồ Chí Minh, do Trưởng lão Hòa thượng Thích Trí Quảng – Pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam – đảm nhiệm trụ trì. Từ một biểu tượng đấu tranh, chùa đã chuyển mình thành trung tâm hành chính, học thuật và tổ chức Phật sự lớn nhất tại TP.Hồ Chí Minh hiện nay.
.jpg)
Kiến trúc tổng thể của Chùa Việt Nam Quốc Tự.
Tính đến nay, Chùa Việt Nam Quốc Tự không chỉ là một công trình kiến trúc tôn giáo, mà còn là một di sản sống, lưu giữ những ký ức tập thể của Phật giáo Việt Nam trong thời kỳ hiện đại. Vai trò này ngày càng rõ nét trong bối cảnh Phật giáo đang tiếp tục đóng góp vào công cuộc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và phát triển xã hội đương đại.
Việc nghiên cứu và tìm hiểu về Chùa Việt Nam Quốc Tự không đơn thuần là tiếp cận một công trình kiến trúc tôn giáo, mà còn là quá trình tái hiện một chương quan trọng trong lịch sử Phật giáo Việt Nam đương đại. Từ dấu ấn đấu tranh tôn giáo cho đến sự hội nhập và phát triển ngày nay, chùa chính là minh chứng sống động cho sự gắn bó giữa tôn giáo và dân tộc trong dòng chảy lịch sử.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam