Trải qua hơn hai thế kỷ tồn tại, chùa Tôn Thạnh (ấp Thanh Ba, xã Mỹ Lộc, huyện Cần Giuộc, tỉnh Long An cũ, nay thuộc xã Mỹ Lộc, tỉnh Tây Ninh) không chỉ là một công trình Phật giáo tiêu biểu ở Nam Bộ, mà còn là nơi gắn bó sâu sắc với cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ – chí sĩ Nguyễn Đình Chiểu. Với giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và tâm linh, chùa đã được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1997.
Toàn cảnh chùa Tôn Thạnh từ trên cao. Ảnh: @tienphong
Chùa Tôn Thạnh được Thiền sư Viên Ngộ khởi dựng vào năm 1808 dưới triều vua Gia Long, với tên gọi ban đầu là chùa Lan Nhã, sau đổi thành chùa Tông Thạnh. Đến năm 1841, do kiêng húy tên vua Thiệu Trị là Miên Tông, chùa được đổi thành Tôn Thạnh, mang ý nghĩa cầu mong cho hậu thế được hưng thịnh.
Gắn bó sâu sắc với người dân địa phương, Thiền sư Viên Ngộ là nhân vật tiêu biểu của Phật giáo Nam Bộ thời kỳ đầu thế kỷ XIX. Năm 1820, khi dịch đậu mùa hoành hành ở vùng Long An, ông đã phát tâm lập đàn cầu an và phát nguyện “chung thân tịnh cốc” – không ăn cho đến cuối đời – để cầu nguyện cho bá tánh qua khỏi đại dịch. Sau khi viên tịch năm 1846, người dân đã xây tháp thờ Thiền sư trong khuôn viên chùa. Cũng từ đó, chùa còn được gọi là chùa Tăng Ngộ, chùa Ông Ngộ hay chùa Lão Ngộ như một cách tưởng nhớ.
.jpg)
Chùa Tôn Thạnh. Ảnh: @thamhiemmekong
Chùa Tôn Thạnh có vị trí đặc biệt trong sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu – nhà thơ, nhà giáo, lương y và nhà yêu nước nổi bật trong thế kỷ XIX. Từ năm 1859 đến 1862, sau khi Nam Kỳ bị Pháp xâm lược, cụ Đồ Chiểu đã về sống tại vùng Thanh Ba, chọn chùa Tôn Thạnh làm nơi dạy học, làm thơ và trị bệnh cho dân.
.jpg)
Tấm bia kỷ niệm về cụ đồ Nguyễn Đình Chiểu. Ảnh: @thamhiemmekong
Tại đây, ông đã sáng tác bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc – một áng văn bất hủ ngợi ca tinh thần chiến đấu kiên cường của nghĩa quân nông dân Cần Giuộc. Tác phẩm không chỉ có giá trị văn học, mà còn là tuyên ngôn yêu nước cảm động, phản ánh tinh thần bất khuất của người dân Nam Bộ trước họa ngoại xâm.
Ngoài ra, chùa cũng là nơi Nguyễn Đình Chiểu hoàn thiện nhiều tác phẩm văn học lớn như Lục Vân Tiên, để lại dấu ấn đậm nét trong kho tàng văn học dân tộc.
Chánh điện cổ kính. Ảnh: @thamhiemmekong
Dù không bề thế như nhiều ngôi chùa lớn ở Nam Bộ, chùa Tôn Thạnh vẫn mang đậm nét cổ kính, với bố cục hình chữ đinh quen thuộc: từ cổng tam quan, sân trước, chánh điện đến nhà giảng và hai dãy hành lang Đông – Tây.
Bên trong chánh điện. Ảnh: @thamhiemmekong
Bên trong chánh điện, nhiều hiện vật quý được lưu giữ: các tượng Phật từ đầu thế kỷ XIX, hoành phi, câu đối chữ Hán sơn son thiếp vàng. Đáng chú ý nhất là pho tượng Địa Tạng Vương Bồ tát bằng đồng cao 110 cm – tượng trưng cho tinh thần dấn thân và hy sinh của Thiền sư Viên Ngộ. Tương truyền, khi đúc lần đầu, tượng bị nứt. Thiền sư đã tự chặt ngón tay bỏ vào nồi đồng trong lần đúc thứ hai, thể hiện tấm lòng vì đạo pháp và cộng đồng.
Chùa Tôn Thạnh không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn là nơi lắng đọng ký ức lịch sử và hồn thiêng sông núi. Trong khuôn viên chùa, hai tấm bia đá được dựng lên: một bia tưởng niệm Nguyễn Đình Chiểu (dựng năm 1973), và một bia ghi nhận chùa được công nhận là Di tích cấp Quốc gia (dựng năm 1998).
Tháp thờ Thiền sư Viên Ngộ. Ảnh: @thamhiemmekong
Giữa không gian yên tĩnh, đứng trước bảo tháp của Thiền sư Viên Ngộ và bia tưởng niệm cụ Đồ Chiểu, người đọc dễ dàng cảm nhận được sự giao thoa giữa Phật pháp và tinh thần yêu nước – giữa đời sống tu hành và dòng chảy lịch sử hào hùng của dân tộc.
Tượng Phật trong khuôn viên. Ảnh: @thamhiemmekong
Từ ngôi chùa cổ bên dòng kênh nhỏ, Tôn Thạnh đã trở thành biểu tượng của vùng đất Cần Giuộc – nơi giao hòa giữa tín ngưỡng dân gian, tinh thần Phật giáo và lòng yêu nước sâu sắc. Không đơn thuần là di tích, chùa còn là minh chứng sống động cho một thời kỳ đầy biến động trong lịch sử Việt Nam, nơi nhân dân và trí thức cùng nhau dựng nên những giá trị vững bền cho dân tộc.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam