Giữa âm vang rộn rã của cồng chiêng – di sản văn hóa phi vật thể thế giới – những chiếc ché rượu cần lặng lẽ đứng đó, như linh hồn văn hóa của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.
Tại buôn Ea Sin, xã Krông Buk (Đắk Lắk), bà Ami Thương tỉ mỉ chăm sóc những chiếc ché cổ đã sạm màu thời gian, lưu giữ ký ức và truyền thống bao đời. Ché không đơn thuần là vật đựng rượu, mà là kết tinh văn hóa, là mạch nguồn tâm linh của người Ê Đê, Mnông, Gia Rai…
Ché được xếp trang trọng trong nhà rông trước lễ hội, thể hiện vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa Tây Nguyên.
Mỗi chiếc ché trong buôn làng Tây Nguyên mang theo câu chuyện riêng: có ché được đổi bằng cả con trâu, có ché chỉ dùng trong lễ cúng bến nước hay mừng nhà mới, có ché là của hồi môn cho con gái khi lấy chồng.
Ông Yo Thọ, người Mông ở buôn Lê, xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk, gọi ché là “vị khách linh thiêng”, nơi lưu giữ những câu chuyện của buôn làng, của thế hệ nối tiếp nhau.
Trong lễ hội truyền thống, rượu cần được mời từ ché, thể hiện lòng hiếu khách và sự gắn bó cộng đồng.
Dù xã hội hiện đại với nhiều loại rượu mới du nhập, người Ê Đê vẫn giữ bí quyết làm men rượu cần truyền thống từ lá rừng, vỏ cây và gạo nếp than. Những chiếc ché vẫn là cầu nối thiêng liêng, đưa linh hồn tổ tiên về dự lễ trong các dịp quan trọng.
Ở lễ hội voi Krông Na, ché được đặt trang trọng, rượu cần rót ra không chỉ là men mà còn là tình cảm và tín ngưỡng thiêng liêng.
Ché trong gia đình Tây Nguyên, biểu tượng của sự sung túc và nét đẹp truyền thống.
Tại Bảo tàng Ama H’Mai (xã Ea Tu, Buôn Ma Thuột), những chiếc ché cổ xưa từ nhiều vùng, nhiều thế kỷ được lưu giữ như minh chứng cho giao thương và giao thoa văn hóa.
Ché không chỉ là đồ vật, mà là bằng chứng sống động cho hành trình văn hóa Tây Nguyên – từ đời này sang đời khác, từ lễ hội đến cuộc sống thường nhật.
Gia đình Tây Nguyên quây quần bên ché, cùng chia sẻ văn hóa, tình cảm và niềm tin thiêng liêng.
Dù thời gian thay đổi, ché vẫn âm thầm hiện diện trong mỗi gia đình Tây Nguyên. Nó là mạch nguồn văn hóa, là cầu nối thiêng liêng giữa con người với tổ tiên, giữa đời sống vật chất với tâm linh. Chỉ cần còn tiếng chiêng, còn vòng xoang, ché sẽ tiếp tục sống mãi trong ký ức và trái tim đồng bào đại ngàn.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam